автореферат диссертации по искусствоведению, специальность ВАК РФ 17.00.09
диссертация на тему: Хоровое искусство Белоруссии XX столетия

Полный текст автореферата диссертации по теме "Хоровое искусство Белоруссии XX столетия"

el

p'Be^apycKi ужверсггэт культуры

УДК 784.1/476/

CMariH Аляксандр 1ванав1ч

ХАРАВОЕ МАСТАЦТВА Б ЕЛ АРУ Cl XX СТАГОДДЗЯ

17.00.0$,- Тэорыя мастацтва

АУТАРЭФЕРАТ

дысертацьн на су'юканне вучонай ступеш доктара мастацтвазнауства

MIHCK 1998

Работа выканана на кафедры тэорьи музыю Беларускага yH¡Bepc¡T3ta культуры

Афщыйныя апаненты: доктар мастацтвазнауства, прафесар Куляшова Г. Р.

доктар мастацтвазнауства, прафесар Барышау Г./.

доктар пстарычных навук, прафесар Грыцкев/'ч А.П.

Апан!руючая аргаьнзацыя — Беларуская дзяржауная

акадэмш музыю

Абарона адбудзецца 1998 г. у/<£? гадз'ш на пасяджэн!

Савета Д 09.03.01 па абароне дысертацый на атрыманне вучонай cTynei доктара мастацтвазнауства у Беларусюм унтерс1тэте культуры. Адрас: 220001, t.Míhck, вул. Рабкорауская, 17.

3 дысертацыяй можна азнаёмщца у б1бл1ятэцы Беларускага унтерс'|тэта культуры

Аутарэферат разасланы " 1998 г.

АГУЛЬНАЯ ХАРАКТАРЫСТЫКА РАБОТЫ

Актуальнасць тэмы даследавання. У перыяд сацыяльна-эканам1чных 1 грамадсюх пераутварэнняу, ягая перажывае Беларусь, роля культуры, яе пстарычнай спадчыны, склаушыхся традыцый значна узмацняюцца. У вышку спецыфш свайго уздзеяиня на грамадсюя працэсы 1 пачаушагася у апошняс дзесяшгоддзе паступовага узыходжання нацыянальнай культуры да прагрзсу стварылкя спрыяльиыя умовы 1 для новых адносш да музычнага мастацтва. Яго значныя дасягненш у мшулым, цесныя сувяз1 з агульпаславянсым1 караням1 Рас!1 1 Украшы, суседгпм1. дзяржавам1 Л ¡твой 1 Польшчай, культурай Заходняй Еуропы знайига адлюстраванне у даследаваннях Б.В.Асаф'ева, В.К.Бандарчыка, ГЛ.Барышава, В.М.Булычова, Е.В.Пшуса, А.П.Грыцкетча, АЛ.Мальдзюа, В.П.Маелешкавай, Л.М.Лыча, УЛ.Навщкага, 1.Г.Шснев1ча, Г.1.Цггов1ча, Р.Р.Шырмы i ¡ни г. У апошга час мнопя пытан ш музычнай культуры мшулага пачал1 атрымл1ваць свае новае асэнсаванне.

Харавое мастацтва, якое з'яуляецца неад'смнай часткай агульнай культуры, мае багатыя традыцьп 1 свае паступовае фарм1раванне нацыянальных асабл1васцей зауседы звязвала з песенным фальклорам, духоуным 1 свецым харавым выкананнем. Асабл1васц1 харавых сггевау, заснаваных на паэтычных тэкстах, увасобий у сабе увесь складаны шлях сцверджання беларускай мовы 1 таму вьгзначэнне рол1 харавога мастацтва у адной з найбольш складаных сётгяшшх праблем — нацьтянальна-культурнага адраджэння беларускага народа нельга разглядаць без cyвязi з моунай палкыкай, адносшаш грамадства да працэсау беларуазацьн культурнага жыцця. На лрацягу усяго XX стагоддзя лес харавога мастацтва у \inoriM залежау ад складанасцей 1 супярэчнасцей перыяду беларуазацьй 20-х гадоу, татал5тарызму 1 рэпрэсш 30-х — 40-х, щэалагпацьп 1 узмациення камандна-адмннстратыуных метадау юравання культурай у 60-я — 70-я гады 1 ¡мкнення да нацыянальнай самасвядомасщ у 90-я гады. Гэта адлюстравалася не толыа у вобразнасщ, жанравасщ, музычнай мове шматлшх харавых творау беларусюх кампазтрау, але 1 у выканаучай дзейнасщ як прафесн-шых, так 1 самадзейных харавых калектывау.

Асэнсаванне гэтых працэсау нясе у сабе настольи складаны 1 маштабны характар, што патрабуе шматлгах грунтоуных даследаванняу. Да аяошняга часу у музыказнаучых працах Ю.М.Дрэйдзша, К.В.Пуроускага (20-я гады), МЛ.Аладава, В.А.Залатарова, Ы.Любана, Н.Ф.Сакалоускага (30-я гады), А.В.Багатырова, ВЛ.Вшаградава, У.М.Гарадзенскага, 1.Г.Н1снев1ча, Б.С.Смольскага, Г.1.Ц1тов1ча, Р.Р.Шырмы (40-я гады) можна знайсщ звестю аб першых кроках у станауленш нацыянальнага харавога мастацтва, а больш грунтоуныя

даследаванш Д.Н.Жураулёва, Г.С.Глашчаша, Т.А.Дубковай, ВЛ.Елатава, Г.Р.Куляшовай, А.Б.Ладыгшай, З.Я.Мажэйк1, Л.С.Мухарынскай, С.Г.Нюнев1ч, К.1.Сдепанцэв1ч, Н.М.Юдзешчпнш. нетолыа даюць уяуленне аб агульных працэсах музычнага жыцця Беларуа, але робяць дэталёвы анал!з музычных жанрау 1 пссеннага фальклору. Больш маладое пакаленне музыказнауцау: В.А.Антанев^ч, А.А.Друкт, Р.Р.Каленька, Л.П.Касцюкавец, Т.С.Ляшчэня, Т.Г.Мдз1ваш, РЛ.Серпенка, Н.М.Хадзшская 1 шш. актыуна узялкя за дасканалае вывучэнне 1 абгрунтаванне розных з'яу музычнай культуры Беларуси на сучасным этапе.

Што датычыцца асвятлення пытанняу харавога мастацтва, то кола даследчыкау нязначнае: 1.Г.Зубрыч, А.А.Грамыка, Л.С.Мухарынская, С.Г.Нюнев1ч, Л.М.Раманоуская, М.М.Хвгаок, работы яих утрымл1ваюць каштоуныя, але частковыя наз1ранш. Шмaтлiкiя аспекты гэтай праблемы далека не раскрытыя: адсут1Йчас астэмны падыход да ¡х вырашэння; не знайшла сваей ацэша роля харавога мастацтва у агульных працэсах нацыянальна-культурнага адраджэння; не робщца спроба асэнсаваць усе тое новае, што адбываецца у гэтай галше музычнага мастацтва на сучасным этапе. Анализ паслядоунасщ 1 зместу вызначаных праблем, 1х недастатковая тэарэтычная распрацаванасць у музыказнаучым аспекце, практычная важнасць, актуальнасць дал! магчымасць вызначыць тэму даследавання "Харавое мастацтва Беларуа XX стагоддзя".

Тэарэтычныя палажэнш, вывады, як1я зроблены у дысертацьи, з'яуляюцца вышкам! шматгадовай навукова-даследчай 1 практычнай дзейнасщ аутара па распрацоуцы праблем развщця харавога мастацтва у апошняе стагоддзе. Гэта знайшло адлюстраванне у манаграфп "Харавое мастацтва Беларуа XX ст.", навуковых артикулах, вучэбных дапаможшках, дакладах, зробленых на шматлгах навухова-практычных канферэнцыях. Аутарам быу ул!чаны 1 асабюты вопыт работы з хорам (больш 15 гадоу), педагапчная праца як у сярэдшх, так 1 вышэйшых музычных навучальных установах Беларуа (больш за 30 гадоу).

Сувязь работы з буйным/ иавуковым/ праграмам/ /' тэмам/. Даследаванне выконвалася у рамках трох комплексных навукова-даследчых тэм па планах АН Беларуа, юраунжомяюх з'яуляецца аутар: 1) "Музычная самадзейнасць Беларуа"(1978 — 1983); 2) "Нацыянальнае 1 штэрнацыянальнае у культурных традыцыях беларускай весга на сучасным этапе"(1984 - 1989); 3) "Стылёвыя асабл]'васЦ1 беларускай прафесшнай музьш" (пасляваенны перыяд) (1993 - 1998).

Мэта /' заданы даследавання. Мэтай даследавання з'яуляецца сцвярджэнне логга паступовага развщця харавога мастацтва на працягу XX ст. з уликам грамадска-палпычных абставш, засваення выканауцам! 1 кампаз1тарам! традыдый як народных спевау, так 1 дасягненняу сусветнай музык1, яго рол1 у працэсах нацыянальна-культурнага адраджэння

беларускага народа.

Для дасягнення пастауленай мэты неабходна вырашыць наступныя заданы:

1. Выявщь сутнасць 1 асабл^васщ нацыяналышга харавога мастацтва як вщу выканаучай 1 кампаз^тарсклй тпорчасцк

2. Удакладнщь месца \ ролю харавога мастацтва у беларускай музычнай культуры.

3. Абгрунтаваць падыходы да храналогн пстарычных працэсау у развщщ харавога мастацтва у XX ст.

4. Акрэслщь асноуныя тэндэнцьи фарм1равання нацыянальнай cпeцыфiкi харавога гасьма беларуст кампазгарау.

5. Распрацаваць тэхналопю вывучэння асабл1васцей харавога мастацтва на сучасным этапе.

Аб'ект даследавання — фарм1раванне 1 развщцё нацыяналышга харавога мастацтва Беларусь

Прадмет даследавання — асабл1васщ зместу, формау, метадау 1 сродкау харавога мастацтва у пстарычна зменл1вых умовах функцыянавання музычнай культуры Беларусь

Ппотэза даследавання заснавана на меркаванш аб тым, што падыходы да разгляду псторьп развщця нацыяналышга харавога мастацтва будуць эфсктыупым1 i дадуць плённыя выиш кал!: а) пстарычны працэс будзе разглядацца у рамках храналогн, абумоуленай як грамадска-пал1тычным1 абставшам1, так 1 спецыфкай развщця беларускай музыга; б) паслядоуна, мзтаиаюравана I узго длена выкарыстоуваюцца усе структурныя кампанеиты падрыхтоую тэарэтычнай 1 практычнай базы, мэты, зместу, прыёмау 1 метадау нацыянальнай харавой выканаучай 1 кампаз1тарскай творчасщ; в) аптымальна рэал1зуецца прынцып пераемнасщ, як) адлюстроувае заканамернасщ 1 змяненш структуры, зместу, тэхналогп у працэсе станаулення нацыянальнага у харавой музыцы 1 выканашп, каардынацьп дзеяпня 1 супрацоушцтва з агульньтй нагарункам1 развщця беларускай культуры.

Метадалопяй / методам/ правядзення даследавання з'ятнуся структурна-функцыяналъцы падыход, яго палажэнш аб: тэорьп навуковага пазнання, фшасофп узаемасувяз11 узаемаабумоуленаац з'яу у дэмакратычнай дзяржаве 1 грамадстве кал! развщце нацыянальнай культуры выступае як першачарговы грамадзянсга агульнагумапны клопат аб будучым нацьп, яю праяуляецца у штэграцьп памаганняу уих удзелынкау культурна-асветнай прасторы; тэарэтычнай канцэпцьп нацыянальнай сгстэмы музычнай культуры \ яе рол! у працэсе адраджэння нацыянальнай самасвядомасщ, дэмакратызацьн 1 гумашзацьп харавога мастацтва з яго дыялектычным адзшствам нацыянальнага \ агульначалавечага. Дапыя метадалапчныя палажэнш стал1 асновай для адбору спецыф1чнага навуковага

шструментарыя, удакладнення панящйна-катэгарыяльнага апарату даследавання, канструявання перадумоу, метадау 1 прыёмау тэарэтычнага! эмтрычнага асэнсавання асноу нацыянальнага харавога мастацтва 1 важнейших тэндэнцый яго развщця у б.пжэйшай перспектыве.

Метады даследавання грунтавал1ся на наступных асноуных прьшцыпах: 1) спалучэние розных метадау; 2) сацыяльная 1 мастацтвазнаучая наыраванасць метадау з адначасовым выкананнем ¡х культуралапчных функцый; 3) спалучэнне працяглага вывучэння падзей з дэталёвым анал1зам лкаратурных 1 потаграф^чных крышц; 4) вывучэнне з'яу у натуральных умовах харавой выканалыпцкай 1 камгтзггарскай творчасць Для рашэння задач даследавання прымянялкя тэарэтычныя (анал1з, спггэз, абстрагаванне, мадэлфавапне, канструяванне) 1 практычныя метады (наз1ранне, даверныя гутарм, штэрв'ю, вывучэнне творчых работ як юраушкоу хароу, так 1 кампаз1тарау).

Вывучэнне 1 абагульненне фактау развщця харавога мастацтва праходзша у чатыры этапы: 1) зб1ранне фактычнага матэрыялу; 2) сютэма-тызацыя назапашанага матэрыялу з абагульненнем i вызначэннем найбольш характэрных 1 тыповых з'яу, яыя адлюстроуваюць спецыфку харавога мастацтва; 3) ашсанне гicтapычныx падзей 1 працэсау; 4) тэарэтыка-метадалапчны анал1з з выдзяленнем вядучых палажэнняу 1 спосабау ¡х ажыццяулення.

Навуковая нав!'зна / значнасць атрыманых вын/'кау:

1) Упершышо дана адзнака сутнасщ i cпeцыфiкi харавога мастацтва XX ст. 1 яго рол! у агульных напрамках нацыянальна-культурнага адраджэння беларускага народа.

2) Выяулены тэндэнцьп мастащах працэсау у харавой музыцы 1 выкананш з ¡х паюраванасцюда нацыянальнай своеасабл1васщ.

3) Распрацаваны асноуныя падыходы да выяулення асаб;пвасцсй увасаблення вобразнасщ харавой музыка у залежнасщ ад грамадска-пал1тычных абставш.

4) Пераасэнсаваны 1 актуал1заваны мэты 1 задачы засваення народнапесенных традыцьш з дасяшенням! сусветнай музьш 1 выканання з ¡х наираванасцю на нацыянальныя традыцьн.

5) Прапанавана асгэма падыходу да анал1зу выканальнщкай творчасщ у харавым мастацтве Беларус1 на сучасным этапе.

Тэарэтычная значнасць даследавання заключаецца у шматгранным абгрунтаванш асабл1васцей нацыянальнага харавога мастацтва, з спецыфшай яго вобразнасщ, музычнай мовы, выканання 1 зпачымасщ у агульных наюрунках развщця нацыянальнай культуры.

Практычная значнасць атрыманых вышкау даследавання заключаецца у выкарыстанш яго тэарэтыка-метадалапчных вывадау пры правядзсшн навукова-даследчай работы па праблемах беларускай музьш:

нагасанш раздзела комплексна!! тэмы "Стылевыя асабл1васш беларускай прафеашгай музыю"; пры падрыхтоуцы навукова-метадычнага забеспячэння курса "Беларуская харавая лкаратура" як для сярэдшх, так 1 для вышэйшых навучальных устаноу рэспублШ; выкарыстаине у лрактычнай рабоце навукоуцау, выкладчыкау, гараушкоу хароу {кампазп'арау набытых новых ведау аб асабл1васцях функцыянавання нацыянальнага харавога мастацтва не толью у мшулым, але 1 на сучасным этапе.

У дысертацьп знайшл1 адлюстраванне вынт даследаванняу асшрантау 1 суккалыйкау 1.М.Грамов1ч, Самера Катана 1 В.М.Новша, навуковым юраушком яюх з'яуляецца аутар.

Сацыяльна-эканам/'чная значнасць даследавання вызначаецца яго наюраванасцю на узмацненне выхаваучых функцый харавога мастацтва у агульных напрамках нацыянальна-культурнага адраджэння беларускага народа, падрыхтоуку мраушкоу хароу, выкладчыкау як студэнтау, так I удзельшкау харавых калектывау ва умовах патрабаванняу сучаснай культуры, пашырэння ведау аб псторьй Беларуа, яе культурнай спадчыне, што будзе садзейшчаць памнажзншо як духоуных, так 1 матэрыяльных каштоунасцей. Акрамя гэтага падрыхтаваныя аутарам манаграф1я \ вучэбныя дапаможшю могуць быць выкарыстаны у якасщ камерцыйнай прадукцьп.

Асноуныя палажэнм дысертацьн, як/я выносяцца на абарону:

1) Сутнасць харавога мастацтва: а) як асабл^вай зыходнай формы музычнай культуры, якая аргашчна спалучае аб'ектыуны уплыу традыцый, звычаяу, норавау народа 1 працэс узаемадзеяння з шшыьп вщам! мастацтва з мэтай ¡х паунацэннага развщця; б) як узаемадзеянне традыцый народных спевау з прафеаянальным выкананнем 1 кампазг'тарскай творчасцю, што садзейшчае стварэнню умоу для развщця нацыянальна свядомай, духоуна 1 маральна падрыхтаванай асобы; в) спецыфша харавога мастацтва, якая заключаецца у наступных асноуных характарыстыках: магчымасщ садзейшчаць ажыццяуленню непарыуяай cyвязi пакаленняу, ¡х мшулага, сучаснага 1 будучага; здольнасць пры дапамозе музычных сродкау фарм^раваць у людзей чульгя адноаны да нацыяналыгай культуры; уплываць праз эмацыянальны характар на маральны 1 духоуны свет чалавека.

2) Паступовае развщце нацыянальнага харавога мастацтва залежыць не толыа ад пстарычных падзейXX ст., яюя адбывалюя на Беларуа, але \ ад асноуных напрамкау станаулення культуры беларускага народа.

3) Фарм1раванпе вобразнасщ, жанравасщ, музычнай мовы праходзша у цеснай узаемасувяз1 беларускага песеннага фальклору, традыцый духоунай i свецкай музыю розных народау, што дало магчымасць не толыа узняць харавое мастацтва Беларуа да сусветнага узроушо, але I надаць яму яркую национальную характарыстычнасць.

4) Прапанаваная астэма падыходу да ана1пзу 1 успрыманшо харавога мастацтва на сучасным этапе патрабуе ул1чваць цесныя узаемаадносшы

нацыянальнага 1 агульначалавечага у разуменш сучаснага стану харавога мастацтва.

Асобны уклад суюкальшка. Даследаванне прадстауляе сабой вышк шматгадовай работы суюкалыпка над праблемай станаулення 1 развщця нацыянальнага харавога мастацтва(1983 - 1998). Асабюты уклад у атрыманш выннсау даследавання заключаецца у: а) анал1зе фшасофскай, пстарычнай, сацыялапчнай, педагапчнай, мастацтвазнаучай лггаратуры па праблемах музычнай культуры 1 харавога мастацтва, а таксама надрукаваных 1 рукатсных харавых творау беларусюх кампазггарау; б) вывучэши творчых шляхоу найбольш вядомых як прафесшных, так 1 самадзейных харавых калектывау, ¡х рэпертуару, канцэртнай дзейнасф, выканаучых манер; нашсанш манаграфп "Харавое мастацтва Беларуа XX ст.", падрыхтоуцы 1 надрукаванш навуковых артыкулау у зборшках 1 часошсах, вучэбных 1 метадычных дапаможшкау; распрацоуцы навуковых дой у галше харавога мастацтва у якасщ навуковага юраушка 1 выканауцы калектыуных тэм даследаванняу па планах АН Беларуа "Музычная самадзейнасць Беларуа" (1978 — 1983), "Нацыянальнае 1 штэриацыянальнае у культурных традыцыях беларускай весю на сучасным этапе" (1984 -1989), "Стышстычныя асабл!васщ беларускай прафесшнай музым (пасляваенны перыяд)" (1993 — 1998); навуковага ыраушцтва астранта\п 1 сугскальннсам1 над тэма\п дысертацый па беларусюм харавым мастацтве.

Апрабацыя выш'кау дысертацый Вышю даследавання дакладалюя на чатырох м1жнародных (Брацюлава, 1983; Miнcк, 1996,1997, 1998), чатырох рэспублжансюх (Наваполацк, 1987; РПЛ "Зубронак", 1994, 1996; Мшск, 1998), дванаццащ шстытуцмх 1 ушвсрсггэцюх (1983 - 1998) канферэнцыях.

Апубл'исаванасць вын/кау. Асноуиыя палажэнш 1 вынЫ даследавання напш адлюстраванне у кнйах, брашурах, артыкулах, тэзюах навуковых канферэнцый, вучэбных 1 метадычных дапаможшках.

Структура / аб'ём дысертацьй. Дысертацыя складаецца з уводзш, агульнай характарыстыш работы, чатырох глау, вывадау, стса выкарыстаныхкрынщ, прыкладання. Агульны аб'ём дысертацьпскладае 270 старонак, уключаючы аб'ём 70 старонак, яю займае дадатак. Аб'ём, яю займае стс выкарыстаных крышц складае 15 старонак (267 крышц на беларускай 1 рускай мовах).

АСНОУНЫ ЗМЕСТ ДЫСЕРТАЦЫ1

У першай главе "Станауленне нацыянальнага харавога мастацтва Беларуа на пачатку XX стагоддзя" на аснове дасягненняу фьтасофп, ricropbii, лггаратуразнауства, музыказнауства, этнаграфп i фальклору, даных, яия атрыманы naMi у вытку анал!зу apxiyubix i захаваушыхся нотаграф1чных крышц, зроблена спроба з пазщый сучасных падыходау вызначыць: сутнасць харавога мастацтва, яго асабл1васщ, залежнасць станаулення яго нацыянальных рыс ад моунай палггьш, адносш да песеннага фальклору, агульных наирункау у культурным жыцщ; асноуныя рысы паступовага росту нацыянальнай самасвядомасш, працэсау беларус1зацьп i роля у ix харавога мастацтва.

У раздзеле I. 1. "Асноуныя наюруню нацыянальна-культурнага адраджэння i ix уплыу на працэсы фарм1равання харавога мастацтва у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя" на аснове анал1зу даследаванняу В.К.Бандарчыка, М.М.Грынчыка, А.П.Грыцкев1ча, У.МЛгнатоускага, В.Ю.Ластоускага, Л.М.Лыча, УЛ.Навщкага, А.1.Мальдз1са i ¡нш. сцвярджаецца, што шлях1 паступовага прызнання грамадскасцго ¡снавання арыпнальнай беларускай мовы i культуры асабл1ва актыв!завалюя у другой палове XIX — пачатку XX ст. У гэтых працэсах злачную ролю адыграл1 Адам MiuKeBÍ4, Павел Шшлеусю, В.1.Душн-Марцшкев1ч, А.К.Сержпутоусю, а таксама русюя рэвалюцыйныя дэмакраты А.Г.Герцэн, М.А.Дабралюбау, Д.1.Шсарау, М.Г.Чарнышэусю. Пастунова пад ix уплывам адносшы да беларускай мовы, фальклору пачал1 змяняцца i знайнш сваё адлюстраванне у тэатральным i, асабл!ва, музычным мастацтве, у яюм музычны матэрыял беларусюх песень аргашчна увайшоу у кампаз1тарскую творчасць МЛ.Глшю, Н.К.Глазунова, М.М.1паттава-1ванава, С.Машошю, М.П.Мусаргскага, М. А.Рымскага-Корсакава i inm. Дзякуючы зб1ралыпкам песеннага фальклору Людв1гу Кубу, Адаму Чорнаму, П.В.Шэйну, М.Н.Янчуку i íhui., якiя 3anica.ni i праана.гпзавал! шмат народных песень, стал i магчымым1 ix апрацоука i выкананне, напрыклад, харавой капэлай Д.А.Агрэнева-Славянскага, ятя прагучал! на этнаграф1'чным канцэрце у Маскве (1869 г.) у апрацоуцы М.С.Кляноускага. А на пачатку стагоддзя беларусия пест спявал1 па усёй Беларуа на "Беларусмх вячорках", на канцэртах музычна-танцавальнага калектыву 1гната Буйнщкага, шматлшх аматарск1х хароу, akímí кipaвaлi вясковыя настаунш i царкоуныя рэгенты.

Аднак ад першых даследаванняу беларускай necui, зробленых у музычпа-этиаграф1чнай камкй аматарау прыродазнауства, антрапалогп i этнаграфй пры Маскоусим ушверстце А.П.Маславым да глыбокага асэнсавання асаб;пвасцей народных шматгалосных спевау патрабавалюя дзесящгоддзь Toe, што пазнавалася музыкантам! у практычнай дзейнасщ на пачатку стагоддзя, знайшло свае навуковае тлумачэнне $ работах

А.А.Грынетча, А.С.Зязкш,3.Я.Мажэйи, Л.С.Мухарынскай, ГЛ.Цггов1ча, Р.Р.Шырмы 1шш. Зроблены вывады аб тым, што шматгалосныя народныя спевы маюць склаушыяся выканаучыя традыцьй, яюя падкрэсшваюць ¡х нацыянальную наыраванасць. 1х. засваенне у харавой выканальшцкай 1 кампазкарскай творчасщ ¡шло паступова на працягу усяго XX ст. 1 пачалося з простых гармашзацый народных песень Л.М.Рагоускага \ С.С.Шымкуса (1911 г.). Яны зрабш першы крок ад выканання песень у IX этнаграф1чнай acaблiвacцi да харавога шматгалосся новага тылу, пабудаванага на спалучэнш традыцыйнай гармони з некаторым1 прыемам1 народных спевау.

Паступова народная песня пачынае адыгрываць усе большую ролю у барацьбе за нацыянальную самасвядомасць. Прыкладам можа быць творчасць харавога дзеяча У .У .Тэраускага, яю пачынае папулярызацыю народнай песш з аматарсюм хорам (1914 г.), а пазней з Беларусюм народным хорам (з 1917г.), яи аргашчна уваходзщь у Беларуси дзяржауны тэатр 1 становщца своеасабл1вай лабараторыяй па выпрацоуцы шляхоу уключэння шматгалосся у апрацоую беларускай песш. Вышкам яго працы з'явшся друкаваныя зборнш "Беларуси лipнiк" (1922 г.) 1 "Спеушк" (1926 г.).

Для "Беларускага Л1ршка" характэрна звяртанне да значнага кола сялянск1х песень аб жаночай дол1, пра каханне, пра вяселле, Купалле. Есць шмат 1 жартоуных песень. У вышку анал1зу апрацовак можна адзначыць наступныя тыповыя рысы: а) куплетная форма, гармашчны склад, сольны запеу з харавым падхопам; б) пры захаванш выканаучых асабл1васцей песш выкарыстанне наступных элементау шматгалосся: "ланцужковага" руху жаночых галасоу на фоне акампанементу мужчынск1х, "гуртавое" гармашчнае шматгалоссе (больш у песнях сацыяльнага пратэсту). Апошш прыём стау асновай амаль уах творау збортка "Спеушк", пабудаваныхна аснове вершау Яны Купалы (з цыкла "Песш на вайсковыя напевы"), як!я аутар аб'яднау з традыцыйным1 напеиамь У вышку з'явшся "песш-пераробю", у яюх стары напеу не уступае у супярэчнасць з новым тэкстам, аднак набывае рысы маршавасщ.

Значна менш адзнак уплыву традыцый народных спевау у харавых апрацоуках фалышарыста А.А.Грьшев1ча ("Народны спеушк натры галасы" 1920 г., "Школьны спеушк" 1 "Беларуси дзщячы спеушк" 1925 г.). Болынасць выкарыстаных песень — жартоуныя, дзе аутар для захавання этнаграф1чнай дакладнасш напеву выкарыстоувае куплетную форму i гармашчны склад фактуры 1 толью у некальих апрацоуках ~ сольны запеу з харавым падхопам.

Спробуактыунапераадолець абмежаванасць традыцый аднагалосных спевау зраб1у Я.В.Прохарау у сва1х апрацоуках для жаночага хору, для яюх характэрна: выкарыстанне метадау варыянтнага развщця за кошт стварэння падгалоскау 1 кантрапунктау на аснове народнай мелодьп; ¡мкненне дасягнуць бесперапыннасщ гучання за кошт вялкай распеунасщ уах галасоу. Яго вучань МЛ.Аладау, яю добра ведау харавыя магчымасщ,

яю\п ён авалодау, кipyючы аматарсюм1 харам1, зрабий яго апрацоую папулярны\« у 20-я гады. Адб1раючы для апрацовак аднагалосныя напевы, драматычныя па змесце, багатыя па унутраных перажываннях, аутар узбагачае ¡х прыёмам1 класпчнай пол1фанп, пры гэтым захоувае cвaeacaблiвacцi ладавай пабудовы мелодьп, не уключае у гармотшо гуга, ягая не суадносяцца з мелодыяй. Аднак у гэтых апрацоуках тыповыя прыёмы беларускага шматгалоснага выканання не знайпгп выкарыстання. Блгжэй да традыцый народпага выканалыдцтва знаходзяцца апрацоум кампазггара, ягая зроблены па прынцыпе нгсцэшровак. Сувязь ¡х з традыцыям! ¡гравых 1 карагодных песень 1 харавыдп тэатрал1заваньпй песня.\п-дзея\п несумненная ("А у садзе рэчанька"). Кампазггар пашырае народны жанр тэатрал1зацьн, распаусюджваючы яго на песш, дзе тэкст не зуспм дыялапзаваны. Таму кожная група хору выступав ад 1мя той ш шшай дзеючай асобы, а ¡х спрэчга перадаюцца з дапамогай кантрапункта г элементау падгалосачнай пол1фанй.

Анал1з той частга харавога рэпертуару 20-х гадоу, яю склал1 апрацоую народных песень, паказвае, што быу зроблены важны крок па абагачэнш традыцыйнай аднагалоснай манеры спевау як прыемам1 народнага шматгалосся, так 1 традыцыям1 клас1чнага шсьма. Гэта не увайшло у супярэчнасць \ дазволша у далейшым знайсщ своеасабл1вы нацыянальны падыход да стварэння музыга, зрабщь шматгалоссе сродкам развщця I абагачэння ус1х жанрау харавога мастацтва.

Раздзел 1.2. "Дасягпснш 1 супярэчнасщ беларуазацьп у асноуных напрамках харавога мастацтва у 20-я гады" асвятляе давол1 складаны у псторьп Беларуа перыяд 20-х гадоу, кал1 пасля абвяшчэння у 1918 г. аб стварэнш Беларускай Народнай Рэспублш \ актыунай працы А.Р.Чарвякова, 1.С. Дварчашна, Д.Ф.Жылунов1ча, Б. А.Тарашкев1ча 1 ¡нш. з'явшся рэальныя магчымасщ развщця нацыянальнай самасвядомасщ беларусау. Пачал1 выдавацца працы па псторьп 1 культуры Беларуа, адчыняюцца культурна-асветныя установы. Гэтая работа была прадоужана 1 у Беларускай Савецкай Сацыялютычнай Рэспублщы (1919) \ асабл1ва пасля вызвалення Беларуа ад палякау (1920).

Аднак працэс беларуазацьп быу складаны 1 меу не толью дасягнешй, але 1 супярэчнасщ, што выявшася у наступным: а) на першых этапах штарэсы партыйнага гараунщтва I штэл1генцьп супадал1 у ташх пытаннях, як развщце роднай мовы, павую 1 культуры; б) разыходжанш датычылкя метадау паскоранага правядзення беларуазацьп 1 надання ёй пал1тычных наюрункау. Ня гледзячы на гэта, каб падтрымаць ход беларуазацьп, на Радз1му вярнулюя больш трохсот адукаваных спецыял1стау. Аднак з другой паловы 20-х гадоу пачынаецца паступовае адцясненне ад правядзення беларуЫзацьй нацыянальна свядомых прадстаушкоу штэшгенцьп, што у наступныя гады прывядзе да знiшчэння духоунага патэнцыялу нацьп.

Адпак дасягненш у развщщ беларускай культуры, у тым лшу 1

музычнага мастацтва, несумненныя. Ствараюцца народныя кансерваторьп у Вщебску (1918), Гоме:п (1919)1Мшску (1920). У Магшёве адчыняе дзверы музычная школа. У гэтых навучальных установах свой творчы шлях пачал1 кампазЬары Р.К.Пукст, А.Я.Туранкоу, М.М.Чуркш, М.В.Анцау 1 ¡нш., яия унесл! наступны уклад у справу беларуазацьп: М.М.Чурюн у Мсщславе ставщь з аматарсюм хорам 1 аркестрам сваю оперу "Вызваленне працы", у якой шмат харавых сцэн, пабудаваных на аснове народнай песш; А.Я.Туранкоу у Магшёве \ Гомел1, М.Ф.Мацюон у Полацку, М.В.Анцау у Biцeбcкy большасць рэпертуару сва1х аматарсюх хароу склаш з апрацовак народных песень. Побач з ¡лн пaчaлi складацца 1 актыуна працаваць сельсюя харавыя калектывы. Як вышк — значны крок да беларуазацьп, якая хутка зацвердзщь сябе як палтлка. Вялкую значнасць мела стварэнне Мшскага музычнага тэхшкума (1924), ярл адыграе значную ролю у падрыхтоуцы кадрау для нацыянальнай музыю.

Актыунапрацуе Гнстытутбеларускайкультуры(1922),прыяклмбыла аргашзавана харавая капэла (юр. А.Д.Ягорау), ствараецца больш тысячы самадзейных хароу, 1 сярод ¡х вядомыя да гэтага часу хор вёсак Азершчына Рэчыцкага р-на 1 Казлов1чы Слуцкага р-на. Аснову рэпертуару гэтых калектывау складал1 апрацоуы народных 1 рэвалюцыйных песень. Праца кампазп-арау у гэтай талше стала падставай для уключэння у прафесшную музыку лепшых узорау беларускай песш: оперы М.1.Аладава "Тарас на Парнасе" (выкарыстаны песш "Мужыкжыта прадае", "Юрачка", "Крыжачок", "Лявошха"), 1 яго ж другой амфони ("Чалавек жонку б'е"); "Слмфаньеты" М.М.Чуркша "Устану, устану я раненька", "Ой, не кукуй, зязюленька, рана").

Складаныя сп уацьп у культурным жыцщ, кал1 маладым кампаз1тарам было не проста разабрацца у розных творчых аб'яднаннях, нязначная колькасць харавых калектывау з'явшся прычынай написания нязначнай колькасщ харавых творау. Аднак у ¿х кампаз1тары зрабт спробу штанацыйнага абнаулення музычнай мовы за лж аб'яднання зробленых знаходак у рэвалюцыйных, салдацюх песнях. Яны знайш.тп адбггак у харавых песнях МЛ.Аладава ("Песня барацьбы", сл. М.Гашна, "1 Мая", сл. М.Чарота, "Працоуны люд", сл. М.Журбы); А.М.Туранкова ("Кавачы", сл.С.Мшашкша, "Рабочы палац", сл. А.Паморцава); М.М.Чуркша ("В кузнице", сл. Ул.Нем1ров1ча-Дапча1га). Сярод ¡х найбольш вядомыя: "Рабочы палац" А.Я.Туранкова, дзе выкарыстоуваюцца тыповыя для гера!чных маршау спосабы пабудовы мелодьй I харавой фактуры; хор МЛ.Аладава "Мы лгсда сонца 1 машыны", у яюм працоуны люд паказаны буйным планам, без перадачы пачуццяу I настрою асобнага чалавека, дзе крайшя часты, пададзеныя гармашчна, кантрастуюць з фуправанай сярэдзшай. Тэты хор МЛ.Аладава — найбольш удалая кампазщыя, якая па сваей пабудове з'яуляецца тыповай для гера1чных хароу будучыш.

Працэс беларуазацьп закрануу 1 Чырвоную Армпо, часта якой

знаходзшся на тэрыторьй Беларусь Таму У.У.Тэраусю стварае шэраг трохгалосных харавых пссеш, на актуальную тэмагыку для чырвонаармейсюх музычных калектывау. Нашсаны яны на тэксты Янм Купалы, Л.Журбы, Ясакара, Цярэб1ча 1 шш. 1 прысвечаны тлумачэншо рол1 Чырвонай Армп ("Наша арм1я з працоуных"), розшцы пакиж старой 1 новай арм1я\н ("Жыу я 1 не думау"), закшкам да беражл1вых адносш да чырвонага сцяга ("Пад сцягам чырвоным"), збро! ("Зброя супраць панскай шкоды"). Адпак У.У.Тэраусю не змог дабщца штанацыйнага абнаулення харавой мелодьш, а выкарыстау только знешшя прыкметы як вайсковых, так 1 рэвалюцыйных песень. Тым не меньш гэта была першая спроба стварыць харавыя песш для apмii на нацыянальнай аснове.

Пэуным крокам уперад да стварэння харавых творау был1 рэвалгоцыйныя пеан М.Ф.Мащсона (1927 г.). У ¡х адлюсгравалюя асноуныя падзе1 рэвалюцыйнага руху: Парыжскай камуны ("1дуць гады", сл.Ц.Гартнага), выступлешп працоуных у дзень 1 Мая ("Майей заклж", сл.В.Васшьевай), падзе! рэвалюцьй 1917 г. ("Чую 1 бачу", сл. У.Хадыю). Тыповым! для ¡х з'яуляюцца: насычэнне мелодию прамоушцюм! заюпкам^ квартавыхн 1 актауным! скока\п, рэчытатыуньин фразам^ рухам мелодьй па танах I трохгуччах, 1 ¡х абарачэнняу, пункщрнай маршавай рытмп<ай, што надае музычнаму матэрыялу дэкламацыйны характар. Аднак склад харавой фактуры тыповы для народнага шматгалосся: дубл!раванне жаночых галасоу мужчынстп, "сцягванне" фактуры ваушеональбо няпоунаетрохгучча. Тым не менш ускладненне харавой ткашны рытмчным пераб|укам1, нечаканым! зменам1 метра, выкарыстаннем альтэрыраваных гармошй, яюя хаця i щуць за зместам тэксту, але значна парушаюць плаунасць голасавядзення 1 ускладняюць выкананне. Хоры М.Ф.Мацюона -- амаль першая спроба стварыць кампазщыю на нацыянальнай аснове для прафесшных харавых калектывау.

Таюм чынам, перыяд нацыянальна-культурнага адраджэння Беларуа у 20-я гады для харавога мастацтва быу значны. У галше нацыянальнага мастацтва актыуна працавал1 не толью Л.М.Рагоусш, С.С.Шымкус, У.У.Тэраусю, але 1 творчая штэлпенцыя з розных куткоу Рас1г: МТ.Аладау, Я.В.Прохарау, А.Я.Туранкоу, М.М.Чуркш 1 ¡нш. Зробленыя 1М1 гармашзаньп 1 апрацоую беларускай народнай песнь актыуныя пошую выкарыстання прыемау народнага шматгалосся 1 харавой фактуры, сгварэнне першых арыпнальных творау як для шматлшх аматареюх хароу, так 1 для прафесшных калектывау паклал1 аснову традыцыям нацыянальнай харавой музыю будучыш.

У другой главе "Фарм1раванне нацыянальныхтрадыцый у харавым мастацтве Беларуы у 30-я — 40-я гады" разглядаецца найбольш трапчны для беларускага народа перыяд псторьп XX ст.: рэпрэей 30-х гадоу, кал1 дзяржаунай палггыкай становщца не толью варожасць да штэлйенцьй, але 1

яе зшшчэнне; часшы цяжюх выпрабаванняу Вялжай Айчыннай вайны; рэпрэсн1 ¡дэалапчны прэсшг пасляваенных гадоу, яю пастав1у беларускую культуру 1 у тым лжу 1 музычнае мастацтва у складаныя умовы суровых абмежаванняу. Аднак усё тэта не змагло канчаткова спышць працэсы далейшага сцвярджэння нацыянальных традыцый у харавым мастацтве.

Раздзел 2.1. "Татал1тарныя тэндэндьп 1 ¡дэалапзацыя харавога мастацтва Беларуа у 30-я гады". Падзе! у культурным жыцщ таго часу атрымал1 свае тлумачэнне у даследаваннях навукоуцау толып у 90-я гады. 1х анал1з, а таксама вывучэнне арх1уных матэрыялау, артыкулау М.1.Аладава, А.В.Багатырова, С.Г.Вязьмша, В.А.Залатарова, Ы.Любана, Н.Ф.Сакалоускага 1 шш., захаванай харавой ли-аратуры, даюць падставу хпчыць, што: а) зшшчэнне вышкау беларуазацьп 1 яе актыуных дзеячоу пад лозунгам так званай барацьбы з нацыянал-дэмакратызмам, якая пачалася з канца 20-х гадоу 1 не спынялася усё дзесящгоддзе, прынесла цяжюя страты не толью у лп-аратуру, але 1 у музычнае мастацтва; б) актыунае зацвярджэнне метадау адмш1стратыуна-каманднага юраушцтва, партыйныя пастановы таго часу паставш мастацкую творчасць пад кантроль цэнзуры 1 паступова прывял1 яе да агульнай ¡дэалапзаванасщ; в) пачьгнаючы з пачатку 30-х гг. усё мацней гучаць патрабаванш зрабщь барацьбу з "нацдэмам1" у музыцы справай уах людзей (С.Г.Вязьмш), выцесшць з рэпертуару беларусыя песш (1.1.Любан), зшшчыць харавую музыку М.Я.Мащсона, В.А.Яф1мава, М.Равенскага як нагадваючую царкоуную (Н.Ф.Сакалоусм) 1 шш.; г) камандна-адмппстратыуныя метады 1 працэсы ¡дэалапзацьп был1 распаусюджаны 1 на створаныя у той час кансерваторыю (1932), тэатр оперы ¿балета (1933), фшармошю (1937), Саюз кампазтарау БССР (1938), а таксама на актыуна працуючыя Дзяржауны хор БССР (юр. ГГ.Бары), Ансамбль песш 1 танца (юр. Ы.Любан, харм. Н.Ф.Сакалоусю), сотш аматарсых харавых калектывау. У таых абставшах кампазггары был! вымушаны засяродзщь сваю увагу на масавай песш ¡дэалапчнага наюрунку (Т.1.Дзядзюля), а найбольш щкавы.\п харам1 з'явшся оперныя ("Кветка шчасця" А.Я.Туранкова, "\4ixacb Падгорны" Я.К.Цшоцкага 1 "У путчах Палесся" А.В.Багатырова). Бл1зкая па харавым складзе да традыцый народнага шматгалосся 1 кантата МЛ.Аладава "Над ракой Арэсай", А.В.Багатырова "Паэма-казка аб мядзведзщы".

Ка.'п 1юспех1 кампазп'арау 30-х гадоу у галше масавай песш, опернага, кантатна-аратарыяльиага жанрау вщавочныя, то цкавасць да арыгшальнай харавой музым застаецца невялп<ай. Сваю ролю адыграл1 тэорыя адлпрання клаачных харавых спевау i прыл1чэнне гэтага старадауняга вщу харавой творчасщ да царкоунай. Большасць захаваушыхся харавых творау была нашсана кампаз1тарам1 у другой палове 30-х гадоу, кал1 некалью спау партыйны прэсшг. Але ж не усе кампазпары змаг;п адразу пераадолець уплыу традыцый масавай несли. Мнопя з ¡х пашсаиы як аптацыйна-масавыя хары,

своеасабл1выя "пмны-усхваленш". 1х строгая чатырохгалосная фактура, маршавы тэмп, кульмшацыя на болыл значных словах тэксту, маршавы тэмп иагадваюць творы МЛ. Аладава 20-х гадоу.

Аднак харавыя творы А.Я.Туранкова 1 С.У.Палонскага не тольга часткова кампенсавал1 адставанне у гэтым жанры, але I унесл1 шмат новага у пошук нацыянальных падыходау да кампазп^арскай творчасщ. Гэта стала магчымым дзякуючы: а) актыунай рабоце А.Я.Туранкова над беларускай народнай песняй, ¡мкненшо у апрацоуках захаваць куплетнасць, этнаграф1чнасць напеву, выкарыстаць варыяцыйнасць для большай лшеарнасщ галасоу ("Пайшла баба па саду") альбо падысщ да поунай творчай перапрацоую песш ("Чаму ж мне не пець"); б) выкарыстанню паэтычных тэкстау нацыянальных паэтау як у харах А.Я.Туранкова "На нашым полГ 1 "ГуслЬсамаграГ (Янка Купала), "Мая дудка" (Ф.Багушэв1ч), "Гран жа, музыка" (М.Танк) 1 С.У.Палонскага "Янку Купалу" (А.Пракоф'еу), альбо упершышо звяртанню да паэзи А.С.Пушкша у харах А.Я.Туранкова ("Зимний вечер", "На холмах Грузии", "Эхо", "Туча" 1 "Ворон к ворону летит"); в) ¡мкнеынш нераадолець штампы масаиых песень у мелодыцы за кошт разгорнутасщ 1 шюетрацыйпасщ, павел1чэншо рол1 танальных зносш, дынам1чных 1 тэмбравых кантрастау у пабудове фактуры, наданшо ёй нацыянальнай афарбоуга за кошт тагах прыёмау шматгалосных народных спевау, як ушсон з харавым падхопам, аднагалосныя \ двухгалосныя запевы, альбо тэрцовага "ланцужковага" руху жаночых галасоу на мужчынсгам акампанеменце, "сцягвання" галасоу ва ушсон I шш.

Значную ролю як у харавым выкананш, так 1 у разнили пацыянальнага у кампазггарскай творчасщ адыграла дзейнасць у Заходняй Беларус] Р.Р.Шырмы. Затеаныя ¡м пееш был! апрацаваны для хору ка\шаз1тара,\п: А.Т.Грачаншавым ("Цяпер Купала", "1шоу раёк", "Кукавала зязюлепька" 1 ¡нш.); К.М.Галкоусгам ("Зяленая палосачка", "Дуда", "Ой, валы мае, крутаропя" I ¡нш.); А.А.Кошыцам ("Там за садамГ', "Прасвятая Марыя") 1 МЛ.Гайваронсгам ("Ой, загуду", "Лявошха", "Ой, у пол1 дзве пташачга" 1 ¡нш.), для яюх характэрна захавантте мелодым, дыяташчнасщ, куплетна-варыяцыйнасщ, надгалосачнасщ для стварэння працягласщ гучання, шырокага выкарыстання тэмбравых магчымасцей у пабудове фактуры.

У вышку, ня гледзячы на складапасщ палп'ычна-грамадскага жыцця у 30-я гады, агульпую ¡дэалапзаванасць харавога мастацтва, працэс зацвярджэння нацыянальных традыцый быу не тольга не спынены, а набыу новыя якасныя рысы як у выканаучай, так 1 у кампаз1тарскай творчасщ.

Раздзел 2.2. "Формы бытавання харавога мастацтва у гады Вялжай Айчыипай вайны" асвятляе па сутнасщ амаль не распрацаванае у музыказнаучай л1таратуры пытанне. Анал1з арх1уных матэрыялау, даследаванняу Л.С.Мухарынскай, абагульненне вышкау яе фальклорных экспедыцый (з удзелам аутара) па зборы партызансюх песепь дае падставы

Л1чыць, што 1 ва умовах партызанскага I падпольнага жыцця приметна ¡мкненне народа праз сваю паэтычную 1 музычную творчасць унесщ уклад ва узбагачэнне нацыянальных традыцый. Гэта адзначалася у наступным: а) у стварэнш агтгацыйна-мастацмх брыгад пры Галоуным штабе Мшскага партызанскага злучэшш (1942), ансамбля песш 1 танца брыгады "Неуловимые" на Вщебшчыне (1942), аптацыйнай групы Лщскага раёна (1943), а з паступовым нарастанием партызанскага руху аптбрыгад амаль пры кожным атрадзе, сярод ягах найбольш вядомыя У .Белахвостава (брыгада Д.Райнова), М.Быкадорава (брыгада С.Каротюна), В.Оманавай 11.Гусенцава (брыгада А.Дунканава) [ ушкальнай з'явы - спецыяльнага аггтацыйна-мастацкага .атрада ¡мя М.Горкага (камандзф У.Цканов1ч, камюар А.Нжалаеу), яюя у складаных умовах партызанскага жыцця праз рэпертуар, як1 складал1 беларусюя народныя песш 1 прафесшныя харавыя пест падгрымл1вал! нацыянальную годнасць, ¡мкпснне да перамоп над ворагам; б) у складашй аматарсих харавых песень як прафесшным! музыкантам! А.Вешавым ("Мы шш на дзсла ночкай цёмнай", "Прагучаць партызансюя песш"), С.Маркоусмм ("Партызанская скрыначка"), ГМартынюком ("Ой, цяжка у нявол1, кал! волю знаеш"), БГусшцавым ("Балада аб Даньку Аучышкаву"), М.Быкадоравым ("Марш беларусюх партызан"), так 1 аматарамк П.Шыдлоусюм ("Не забудзе Беларусь тых дарог пракленых"), М.Балашовым ("Шнская партызанская"), П. Лшшам ("Песня аб Лансюм баГ) \ шш. Усе гэтыя песш простыя па складзс, бл1зыя па мелодыцы да народных альбо масавых песень дзякуючы сваей актуальнайтэматыцы был! шырока распаусюджаны сярод партызан.

Хвалюючая партызанская тэма аргашчна увайшла 1 у творчасць беларуск1х кампаз1тарау. Захавал1 папулярнасць пест: "Партызан" Р.К.Пукста, "Песня партызан" 1 "Клятва партызан" Я.К.Цкоцкага, "Праз лясы, балоты { туманы" М.ГАладава. А.В.Багатыроу шша кантату "Беларусюм партизанам" (сл. Янш Купалы). 3 гэтай гера1чнай тэматыкай звязаны "Цыкл партызансгах песень" П.П.Падкавырава 1 "Песня мшаеуцау" Р.К.Пукста 1 яго ж больш ;йрычная "Ой, лясы мае, паляны". Большасць з гэтых творау адносщца да харавой пест. 3 арыгшальных хароу захавалася тольи два: "Будзем сеяць, беларусы" С.У.Палонскага (сл. П.Броую) 1 "Шумщь наша слава" А.В.Багатырова. Кал1 першы з ¡х (1943 г.), нашсаны у сувяз1 з пачаткам вызвалення Беларуа, л1рычнага складу з актыуным варыяцыйным выкладаннем фактуры, то друг! — у сувяз1 з конкурсам на стварэнне нацыянальнага пмна БССР (1943 г.). Яго меладыйны матэрыял пабудаваны на штанацьи беларускай пссш "Зялены дубочак" ! аб'яднау шырыню 1 распеунасць з урачысгасцю! маршавасцю. 3 народным выкананнем яго родшць ушсонны запеу з харавым падхопам, дубл1раванне жаночых галасоу мужчынсгам!. 3 апрацовак таго часу засталюя тольк! некальга. Гэта "Ой, ды у нашым сяле", "Лявошха", "Забалела ды мая галоука" А.Я.Туранкова ! "Жшуная" ! "Каляды" У.В.Залатарова.

Таюм чынам, харавое мастацтва ваеннага часу не толью не спышла свайго развщця, але 1 узбагацшася noBi.ir.ii сродкамк З'явипся харавыя песш-маршы, партрэты, усхвалешй, Л1рычныя, пабудаваныя з улжам традыцый масавых песень 30-х гадоу, народных шматгалосых спевау 1 структурных асабл1васцей народнай песш.

Раздзел 2.3. "Складанасц1 ] супярэчнасщ на шляхах фapмipaвaння нацыянальных традыцый у харавым мастацтве Бсларуа у другой палове 40-х — лачатку 50-х гадоу" асвятляе хоць 1 невялш, аднак складаны перыяд у жыцщ Бсларуа \ яе музычнага мастацтва.

Культурнае жыцце адразу пасля вызвалення Беларуси (1944 г.) зноу ажывае. Запрацавал1 тэатр оперы \ балета, Саюз кампаз1тарау 1 кансерваторыя, вядзе пад юраушцтвам Р.Р.Шырмы значную канцэртна-выканаучую дзейнасць Беларуси ансамбль песш \ танца. Адметна тое, што побач з апрацоукам1 народных песень МЛ.Аладава, Р.К.Пукста, А.В.Багатырова, Я.К.Щкоцкага, М.М.Чуркша у рэпертуары хору з'яшуся цэлы шэраг харавых творау pycкix кампазггарау. Значны крок наперад роб1ць самадзейнае харавое выканальшцтва. Да канца 1947 года у рэспублщы нал1чваецца каля 9 тысяч харавых калектывау, яюя аб'ядшш больш як 120 тысяч самадзейныхспевакоу1музыкантау. Пачынаючыз 1945 г. звычайньнш стал! рэспубллсансмя агляды мастацкай самадзейнасщ, а з 1948 г. ~ Свята песш.

У галше кампазггарскай творчасш канец 40-х гадоу быу вельм1 складаны. Зноу пад лозунгам барацьбы супраць праяуленняу безыдэйнасщ i апалтлчпасш, за чысцппо маркасцка-леншскага светапогляду грамшся навуковыя галшы 1 школы, укараняуся дагматызм, падаулялкя любыя праяуленш шшадумства. У пастановах ЦК КП(б)Б, у артыкулах Л.Ашс1мов1ча, Г.Гутарава, У.Барысенк1 аб'яуляецца барацьба з "нацыянал1змам", "касмапалшлзмам", супраць шзкапаклонства перад замежжам i рэакцыйна буржуазнай культурай. Так стваралася 1 ладтрым.нвалася партьп'ша-дзяржауным) органам] атмасфера, якая ставит творчасць кампазггарау у абмежаваныя рамм. Новая хваля рэпрэсш, якая забрала больш 200 шсьменшкау, закранула I музычнае мастацтва. Пакшул1 Беларусь кампазггары М.Ку1Нков1ч-Шчаглоу, М.Равенси, на дзесяць год быу асуджаны А.Я.Туранкоу, да антынароднага фармал1стычнага напрамку бьш аднесены творы МЛ.Аладава \ П.П.Падкавырава. 1дэалапчны прэсшг, цэнзурныя абмежаванш у першую чаргу адбшюя на жанравай тэматыцы харавых творау. 1х кола абмежавалася: тэма Радз^мы увасаблялася у пмнах-"усхваленнях" (Р.Пукст "Творчы наступ", сл. А.Куляшова), Бсларуа — у л1рычных пмнах (Н.Ф.Сакалоусю "Беларусь — наша родная мащ", сл. М.Рамоли), апявалюя таксама калгасная праца (П.П.Падкавырау "Свящ, зара" 1 "Добрай рагацы", сл. М.Танка), любоуная тэма (1.1. Любан "Не шумще, клены", сл. А.Русака, Я.К.Цкоцкага "Зайшло ужо сонейка" сл. Я.Купалы),

л1рычных роздумау (А.В.Багатырова "Ноч", сл. М.Багданстча i М.М.Чуркша "На noni вясной", сл. M.KniMKOBi4a), пстарычнай тэмы ("Слуцюя ткачьш" А.В.Багатырова, сл. М.Багданов1ча). Аднак абмежаванасць вобразнасщ i жанравасщ не змагла супышць далейшыя пошуы як выразных магчымасцей, так i нацыянальных асабл1васцей харавога nicbMa, што зауважаецца у наступным: адчуваецца штанацыйная сувязь тэматызму з Л1рычнай сялянскай i гарадской песняй i поуны адыход ад тыповай для мшулых гадоу стьшзацьй; у метадах распрацоую тыловым з'яуляецца вар'1раванне як мелодий, так i яе матыуных вычляненняу; пачынаюцца nouiyKi творчага аб'яднання ладавых асаб;йвасцей народнай necHi з традыцыйнай гармошяй i сродкам1 пол1фани, што стане у далейшым адной з прыкмет нацыянальнага кампазиарскага почырку; набывае значнасць харавая фактура як у стварэнш вобразнасш, так i у фарматворчых працэсах, дзе тыповай становщца куплетна-варыяцыйная i двух-трохчасткавая форма, а нацыянальную афарбоуку надае развгтая сютэма падгалоскау, "ланцужковы" рух жаночых галасоу, "сдягванне" галасоу на апорных танах ва ynicon i шш. Гэтыя прыемы кампаз1тарскай тэхнш А.В.Багатыроу, Н.Ф.Сакалоусю, П.П.Падкавырау выкарыстал! i у cBaix шматлшх харавых апрацоуках народных песень.

У вышку, ня гледзячы на складанасщ i супярэчнасщ культурнага жыцця Беларуа таго часу, харавое мастацтва зрабша значны крок на шляху зацвярджэння як у выканаучай, так i у кампаз1тарскай творчасщ нацыянальных традыцый i падрыхтавала умовы для уздыму харавога мастацтва у наступным дзесящгоддзк

Гпава III. "Асабл1авсщ развщця харавога мастацтва Беларуси у другой палове 50-х - 60-х гадоу" закранае пыташи агульных працэсау грамадска-палггычнага i культурнага жыцця Беларуа сярэдзшы 50-х — першай паловы 60-х гадоу, перыяду так званага "пацяплення" пал1тычнага юпмату, яю з'яв1уся найбольш пленным у развщщ як музычнага у цэлым, так i харавога мастацтва.

Раздзел 3.1." Агульная характарыстыка харавой культуры i асноуныя наируны узбагачзння вобразнасщ i жанравай разнастайнасщ харавых творау беларусгах кампазЬарау" на аснове аналву даследаванняу шматлшх навукоуцау, вялшай колькасщ як надрукаваных, так i рукап1сных харавых творау асвятляе значнасць павароту ад таталп-арнай сталшскай пал1тыи да пошукау дэмакратызацьн грамадскага жыцця з яго як дасяшснняхп, так i супярэчнасцяля, што залежала ад: а) пераходу пасля вядомага XX з'езда КПСС (1956) ад татал1тарызму да л1беральных рэформау, яи змяшу адносшы да мастацкай культуры; б) моцных кансерватыуных тэндэнцый ва умовах аднапартыйнасщ, што ¡мкнулюя прыстасаваць старое да новых рэалш грамадскай свядомасщ; в) рэабштацьн i вяртання у творчае жыццё тсьменшкау, паэтау, музыкантау, прыходу творчай молад'й, якая унесла у

харавое мастацтва нацыянальна акрэсленую вобразнасць з яе складаным унутраным светам чалавека таго часу; г) узмацненне ¡дэалапчнага уплыву \ цэизурных абмежаванняу канца 50-х — другой паловы 60-х гадоу на усе галшы культурнага жыцця.

Развпщё музычнага мастацтва, \ у тым лжу харавой тпорчасщ, было непасрэдна звязана з агульным1 працэсам1 культурнага жыцця. Актыуная выканаучая дзейнасць прафесШных 1 аматарсюх аркестрау, хароу, музычна-драматычных \ оперных тэатрау 1 студый садзейшчала уздыму кампазтрскайтворчасщ. Было нашсана шмат амфонш, опер, аперэт, кантат, шструментальных, харавых 1 вакальных творау, што адлюстравала агульны пад'ем музычнай тв орчасщ у СССР у гэты перыяд 1 значны уплыу на харавую творчасць беларусюх кампазйарау Дз.Дз.Шастаков1ча, Д.С.Васшя-Буглая, Р.Б.Боша, М.У.Каваля, Я.М.Саладух1, А.Г.Фляроускага, У.Я.Шабалша 1 украшсюх кампаз1тарау М.М.Вярыкоускага, Б.М.Ляташынскага, Г.У.Сщарэню,1.У.Шамо. Уздыму харавога мастацтва таксама садзейшчалк а) выканаучая дзейнасць Дзяржаунай акадэм1чнай харавой капэлы БССР (юр. Р.Р.Шырма), Дзяржаунага народнага хору БССР (юр. Г.1.Цггов1ч), \х актыуная прапаганда беларускай харавой музыи як у рэспублжах СССР, так I за IX межам1, хору радыё (к1р. А.П.Зелянкова), у выканант якога прагучала большасць натсаных у тыя гады харавых творау беларусюх кампаз1тарау; б) узрастанне колькасщ I выканаучага майстэрства самадзейных харавых калектывау, фарм1раванне акадэм1чных капэл, народных хароу, ансамбляу пест 1 танца, лепшыя з ят атрымал1 ганаровае званне "народны" 1 прынял1 удзел у Дэкадзе мастацкай самадзейнасщ, прысвечапай 40-годдзю БССР (больш 200 тысяч выканауцау).

Актьшзапыя выканаучай дзейпасщ як прафесшных, так \ шматлшх самадзейных хароу адыграла значную ролю у кампаз1тарскай творчасш, а змены у грамадска-пагптычным жыцщ дазволш значна пашырыць кола вобразнасщ творау. 1х анал1з паказвае, што яшчэ мнопя з ¡х шсалгся як водгук на тыя щ шшыя падзе1, юбшейныя даты, а таксама на тэмы, ягая дыктавалюя юраушкаш культуры i бьин прыевечаны XIX1XX з'ездам КПСС ("Услав]м партыю" А.Я.Туранкова, сл. А.Алтухова, "Нас партыя вядзе" Ю.У .Семяняю, сл. А.Звонака), лешнскай тэматыцы (кантата "Ленш" Ы.Кузняцова, сл. А.Алтухова, "Кадйсщ бура на Карпатах" А.В.Багатырова, сл. М.Танка). Значнай становщца тэма М1ру, дружбы 1 супрацоушцтва з шшым1 народам!. Адзш з лепшых - хор М. Аладава "За М1р", прыевечаны Пражскаму сусветнаму кангрэсу прыхшьшкау м!ру (1949 г.), прывабл1вае сваей усхваляванасцю, заклжам да барацьбы з ваеннай пагрозай. Да 30-щ годдзя уз'яднання Украшы з Рас1яй ствараюцца хары Ы.Кузняцова ("Пра Дняпро" 1 "Тры сястрыцы", сл. А.Дзеружынскага) 1 А.Я.Туранкова ("Дняпро", сл. Р.Сабалеша), а рэвалюцыйныя падзе1 мшулага адлюстравалюя у творах М.1.Аладава ("Ой ты, Нарач", сл. А.Дзеружынскага пра паустанне нарачансюх рыбакоу),

Л.М.Абшипча ("Ой, не гнще, ветры", "Песня свабоды", сл. М.Танка, аб падзеях 1905 г.). Па-ранейшаму значнае месца займае ваенная тэматыка, трактовка якой стала больш л1рычнай \ носщь характар роздумау-успамшау. Напрыклад, У.У.Алоушкау 1 Р.К.Пукст нагасал1 аднайменныя хары "Партызансия акопы". Але кожны з ¡х прачытау верш М.Танка па-свойму. Кал1 у хоры У.У.Алоушкава на першым плане - гера1чны вобраз, то у Р.К.Пукста больш падкрэслена ;прыка-эп1чная липя. У народна-эшчным плане нашеаны хорУ.У.Алоушкава "Партызаны щуць" (сл. М.Шарамета). Тэма Радз!мы распрацоуваецца больш грунтоуна: тут \ стварэнне масавасщ, мнагалкавасщ за кошт шдыв1дуал1зацьй асобных персанажау ("На Палеса гоман, гоман"У.У.Алоушкава, сл. П.Броую); паказ калгаснага жыццятолью у апты\нстычных танах, чалавека з унутрапым светам, л!рычным1 пачуцщш, яюя часцей падаюцца на фоне карцш природы ("Широки поля степные" Ы.Кузняцова, сл. А.Дзеружынскага, "Пюьмо з калгаса" Г.М.Вагнера, сл. А.Астрэйю); святочныя апаэтызаваныя ецэню з народнага жыцця з ¡мкненнем да перадачы шдывщуальных "партрэтных" характарыстык герояу ("Заручыны" П.П.Падкавырава, сл. М.Танка, "Шчабятуха" М.1..Аладава, сл. М.Кшмков1ча). Па-новаму загучала гэтая тэма там, дзе: а) паэту \ кампазтару удалося перайсщ ад пейзажных замалёвак да ¡х фшасофскага асэнсавання ("Радз1ма мая дарагая" У.У.Алоушкава, сл. А.Бачылы, "Радз!'ма" Ы.Кузняцова, сл. А.Астрэйи, аднайменныя хары У.У.Алоушкава \ Р.К.Пукста, "Дуб", сл. М.Танка 1 А.Дзеружынскага, "Пушчы, бары" МЛ.Аладава, сл. М.Юнмков1ча); б) щэя патрыятызму паказана праз любоу да родных мясцш, падкрэслены нацыянальныя асабл1васщ пейзажу, пахал оги героя ("Край мой люб ¡мы" сл. А.Русака, "Люблю цябе, мая старонка", сл. А.Дзеружынскага, "Не сячы сосны", сл. М.Танка, кампазггара Р.К.Пукста; "Спакойна дрэмле Нарач" Ю.У.Семяняи, сл. М.Танка 1 цыкл хароу Ы.Кузняцова "У родным кра1").

Па-иоваму, з асобай жаночай чулл!васцю загучала л^рыка М.Багданов1ча, Якуба Коласа, П.Труса, А.Дзеружынскага у харах Э.М.Тырмавд з ¡х бадзерасцю, поунай гармони уцутранага свету асобы у з1мовых пейзажах ("31мой", "Зав1руха", "31мовая дарога" на сл. М.Багданов1ча), яскравых летшх замалёуках ("Напшася сонца са крышц студзеных", "Вечар" на сл. М.Багданов1ча), ¡х спляценнез любоунай ш'рГыкай ("Бл1зщца вечар", "Агеньчык у хаце" на сл. А.Дзеружынскага), пахмурнасцю 1 замиранием жыцця восеш, якая становщца носьб1там л!рыка-ф)ласофсюх штанацый ("Восень", сл. Якуба Коласа). У таюм жа аспекце гэтая тэма распрацоуваецца у харах А.В.Багатырова ("Прыляцел! вятры", сл.У.Дубоуи) 1 Ю.У.Семяняи ("31'мовы лес", сл. М.Машары).

Чым бл1жэй да 70-х гадоу, тым большай становщца цэнзура над зместам вакальных творау 1 мнопя з ¡х, дзе гучала прауда аб мшулым I сучасных падзеях, не друкавалкя [ не выконвалюя, а ¿х аутары

падпарадкоувалюя усеагульнай крытыцы. Таму, ня гледзячы на актыуную творчую дзейнасць прафеайных хароу, а таксаиа сгворанага аб'яднанага хору радыё i тэлебачання i студэнтау Белдзяржкансерваторьп (Kip. В.У.Роуда), якасна i колькасна узросшай харавой самадзейнаац (на 1984 г. больш 300 тыс. удзельшкау), кампаз)тарская харавая творчасць ¡дзе на спад, звужаюцца тэматыка i жанравая наюраванасць на харавую песню з яе асвятленнем "партрэтнай" йщывщуальнасш (у харах Ы.Кузняцова "Ягорка-прытворка" сл. А.Дзеружынскага, "Купальсшя дудары", сл. А.Русака, "Скрыпка i бубен" сл. А.Ставера, "На вечарынцы", сл. М.Танка), любоунай nipbiKi ("Спатканне" Ю.У.Семяняю, сл. М.Машары, "Пад цемным ляском" А.В.Багатырова, сл. П.Глеби, "Зязюленька" Г.1.Щтов1ча, сл. П.Броум), пейзажных замалевак (хары Я.К.Цкоцкага "Родничок", "Зеленый луг", сл. Э. Агняцвет, "Шэпчуць тонюя рабшы" Э.М.Тырманд, сл. А.Дзеружынскага). У традыцыях мшулых гадоу трактуецца тэма Радз1мьг: з штанацыямл усхвалення (cioiTa "Слава" Я.К.Цшоцйага на сл. А.Дубоук1, А.Дзеружынскага, "Беларусь мая" ГЛ.Цтвнш, сл. А.Русака), узнятасцю пачуццяу ("Слаулю Беларусь" А.В.Багатырова, сл. А.Астрэйм, "Беларусь, мая песня" сл. М.Брауна i "3 магутнай РаЫяй", сл. А.Дзеружынскага кампаз!тара Ю.У.Ссмяняю), успамш аб васиным мшулым ("Хатынсюя званы" i "Крышца" на сл. А.Бачылы Ю.У.Семяняю i хары "Каб ведалГ' i "Сасна" на сл. М.Танка, Э.М.Тырманд), псторыка-рэвалюцыйных падзеях ("Шуме.'й бярозы" А.В.Багатырова, сл. М. Лужанша).

Значнае узбагачэнне вобразнасщ харавых творау 50-х - 60-х гадоу значка пашырыла жаправасць, што акрэслшася у наступным: а) ствараюцца своеасабл1выя "канцэртныя пмны" у характары оперных i кантатна-аратарыяльных хароу, Л1рычныя пмны з прашкненнем апавядальнасщ, эгпчнасщ; б) пад уплывам агульнай Л1рызацьп хароу так званых "малых форм" шшацца шмат харавых мнпяцюр фшасофскага, з штымна-камерным выказваннем, характару альбо тэатрал1заванасцю, тыповай для рускай харавой класш; в) увасабляецца псторыка-рэвалюцыйная тэматыка у харавых паэмах драматычнага, баладнага i ф)ласофскага напрамку; г) разв1ваецца ¿мкненне да аб'яднання хароу у цыклы, у асноуным па тэматычнайлаюраванасш.

У вын!ку харавая творчасць беларусих кампаз^тарау 50-х ~ 60-х гадоу не тольк1 пашырылася колам новай вобразнасщ, але i адзначылася дастатковай жанравай разнастайнасцю.

Раздзсл 3.2. "Сцвярджэнне нацыянальных традыцый у харавым nicbMe беларусюх кампазггарау". На аснове апал1зу больш чым ста харавых творау, nanicaHbix беларустп кампазггарам1 у гэты перыяд, можна зрабщь вывад аб тым, што штэнаунае развщцё харавога мастацтва у 50-я — 60-я гады адбшася ire толью на пашырэшн тэматыю, але i на абнауленш музычна-выразных сродкау. Гэта быу, па сцвярджэнш В.А.Антапсв1ч, А.А.Друкта, Г'.С.Ляшчэн!,

своеасабл1вы завяршалыгы перыяд развщця беларускай музыю са сгылёвы\п арыенщрам! на рускую музычную класжу з адносшахн да фальклору як да галоунага носьб1та мелодык!, шыроюм выкарыстаннем строгай функцыянальнасщ i апорай на агульнаславянсюя караш у ладавым мысленш, стабшзацьн 1 замацаванш дасягнутага узроуню прафеЫянал1зму з узмацненнем нарматыунасщ, што прывяло да акадэм1зацьп традыцый.

Перш за усё гэта адносщца да штанацыйнай мовы тэматызму, што праявшася у наступным: а) поунай залежнасщ мелодыга ад народнага напеву 1 яго прамога усталявання ("Песня пра Дняпро", "Широки поля степные", "Радз1ма" Ы.Кузняцова); б) cтвapэннi мелодый з штанацыям1 \ рытма;,п гульнявых песень 1 прыпевак ("Скрыпка 1 бубен", "На вечарынцы" 1.1.Кузняцова, "Зязюленька" ГЛ.Цттча, "На Палесст гоман, гоман" У.У.Алоушкава); в) выкарыстанне у пабудове тэматызму асабл1васцей сучаснай л1рычнай песш ("Рэчанька" Я.К.Щкоцкага, "Заручыны" П.П.Падкавырава) як спалучэння з бытавым рамансам ("Не сячы сосны", "Край мой люб1мы" Р.К.Пукста), стрыманасць штанацый 1 залежнасць ад масавай песш ("Радз1ма мая дарагая", "Партызансюя акопы" У.У.Алоушкава); больш глыбоюм увасабленш у тэматызме як асноунага контуру народнай працяжнай песш, так I яе ладавых I рьплйчных асабл1васцей ("Ой, не гнще ветры..." Л.М.Абел1ёв1ча), штанацыйных спалучэнняу эпичных сялянсюх 1 гарадсюх песень ("Дуб", "Пушчы-бары" МЛ.Аладава); г) стварэнш мелодьп за кошт украпвання, супастаулення тыповых, замацаваных за моунымт жанрам^ лада-штанацыйных формул, дэкламацыйнасщ ("Kaлicьцi бура на Карпатах", "Шумел1 бярозы" А.В.Багатырова, "Зав1руха", "Сасна" Э.М.Тырманд).

Значнае узбагачэнне ¡нтанацыйнай мовы харавых тэм, узмацненне IX нацыянальнага наюрунку патрабавал1 новых адносш да развщця ус1Х сродкау выразнасщ харавой фактуры, у якую кожны з кампаз1тарау унес свой асабкты уклад: для Ы.Кузняцова тыповай у пабудове твора з'яуляецца страф1чная альбо куплетная форма з элементам! варыяцыйнасщ кaлi пасля аднагалоснага запеву за кошт падгалоскау фактура паступова ускладняецца i у традыцыях народнага шматгалоссяразв1ваецца у кульмшацьп да 4 ~ 6-ць галосся, за кошт дубл1равання галасоу 1 ¡х ¿м1тацыйныя пераюпчи часцей маюць шюстрацыйны характар ("Песш Нарачансюх рыбакоу", "Радз1ма"); Р.К.Пукст, верны прыхшыпк русюх клаачных традыцый, шша хары у простай 1 складанай 3-часткавай форме, дзе крайшя частю звычайна агасальнага характару, а сярэдзша больш дзейсная, пабудаваная папрынцыпе кантрасту. Вялшую ролю у 1х адыгрываюць метр, рытм, тэмп, з дапамогай ямх ствараецца адчуванне руху да кульмшацьп, псрад якой звычайна падкрэшнвасцца паступовае рытмадрабленне, ушчыльненне фактуры, павышэнне тэciтypы, нарастание гучнасщ ("Люблю цябе, мая старонка", "Край мой люб1мы"). Пол1фашчныя прыемы выкарыстоуваюцца эшзадычна,

у выглядзе ¡лптацый, стрэты, фугата, падгалоскау, як адзш з метадау актыунай распрацоук1 харавой фактуры ("Партызанск1я акопы"); Ю.У.Семяняка таксама прытрымлтаецца у сва1х творах тыповай для харавой мшяцюры трохчасткавай формы з яе клас1чным1 прыкметам^ аднак больш насычанай прыемам1 народных спевау - дубл1равання, "сцягваиня" ва ушсон, супастаулснне як галасоу, так 1 асобных труп хору для стварэння ¡лгострацыйпых 1 гукамаляушчых эфектау ("Спакойна дрэмле Нарач", "31мовы лес", "Хатынск1язваны").

У тэты перыяд зацвердз1уся характэрны 1 для будучыш харавы почырк А.В.Багатырова, для якога драматурпя твора 1 прынцыпы яго кампазщьп звязаны з асабл1васцям1 вобразна-сэнсавага зместу, як1 звычайна выкладаецца нетаропка, апавддальна са значнай роллю мужчынсих галасоу. Тэта стварае два тэмбравых пласта, дзе жаночыя 1 мужчынсюя групы хору, уступаючы у дыялоп альбо зл1ваючыся, ствараюць "разбухание" меладычных лшш, 1х "патаушчэнне" за кошт "ланцужковых" тэрцавых правядзенняу, дубл1равання у розных яго праяуленнях, што надае гучанню нацыянальную афарбоуку ("Калкьщ бура на Карпатах", "Прыляцел! вятры"). Застаючыся на пазщыях клас1чпых традыцый, А.В.Багатыроу амаль усе свае хары будуе на зацверджанай часам 1 лапчиа стройнай трохчасткавай форме, цэласнасць 1 адзшства якой падкрэсл1ваетэматычным1 аркам!, надае устойлшасць твору разгорнутым1 акаймаваннямь 1гру тэмбрау, створаную ¡мкацыйна-пол1фашчным1 приёмам!, кампаз1тар выкарыстоувае не тольм для супастаулення тэматычных планау, але 1 для падкрэсл1вання маналггнасщ акордау ("Шумел1 бярозы").

Вялжую ролю фактура адыгрывае у пабудове харавых паэм М.ГАладава, Л.М.Абел1ёв1ча 1 некаторых харах У.У.Алоушкава. Кал1 апотшп толью часткова выкарыстоувае некаторыя прыемы амфашчнага развщця 1 аркестроую, таюя як: скразное развщцё меладычных папевак у розных танальна-высотных 1 эмацыянальна-тэмбравых варыянтах; рондавобразнасщ, двупланавасщ фактуры са своеасабл^вым спаборнщтвам мужчынсюх 1 жаночых галасоу; рытм1чныя, ладавыя, танальныя, пoлiфaнiчныя прыемы традыцыйна-народнага шматгалосся ("На Палеса гоман, гоман"), то М.ГАладау пайшоу значна далей. Акрамя перал1чаных вышэй спосабау распрацоуга харавой фактуры у сва^х паэмах, нашсаных як у складанай 3-хчасткавай форме, так 1 у санатнай ("Пушчы-бары") з цэнтраль ным фуправанымэтзодам 1 "люстраной" рэпрызай выкарыстаны тэматычны \ дынам1чны кантраст крайшх часгак з сярэдзшай выкладзенай у форме фуп ("За м1р"); самастойнасць 1 напеунасць кожнага голасу, неабходныя тэстгурныя умовы, энерпчныя пераюпчю галасоу для стварэння вобразнасщ 1 гукамаляушчасщ ("Ой, ты, Нарач"); харавое тущ гармашчпага складу 1 моцнага гучання у крайшх раздзелах, альбо гукавыразнага пол1фашчна-выкладзенага акампанементу для стварэння неабходнай вобразнасщ ("Ой,

ты, Нарач"). У гэтых жа напрамках распрацавана фактура харавых паэм Л.М,Абс;пёв1ча, але з большай наыраванасцю на лшеарнасць прынцыпау развщця кожнага голасу за кошт выкарыстання ¡лптацьпшай пол^фапн 1 сютэмы разв1тых падгалоскау ("Ой, не гнще, ветры..."). Такое ¡мкнепне да лшеарнаап стала аднойз галоуных рыс творчага стьшю Э.М.Тырманд. Амаль усе творы пабудавапы на падкрэсленай самастойнасщ харавых галасоу, беражл1вых адносш да ¡х тэмбрау у распрацовачных эшзодах ("Восень", "Зав!руха"), майстэрсюм выкарысташп народных зачынау, трыхордавасщ, варыянтна-папевачных прыемау развщця мелодьй, неаметрычнасщ, дэкламацыйнасщ моуных штанацый ("Каб ведал 1", "Сасна") у суадносшах клаачных сродкау з ладавай пераыеннасцю стал! своеасабл1вым пралогам пачатку пошукау новых падыходау да харавога п!сьма.

Анал!з значнай колькасщ харавых творау гэтага перыяду дазваляе сцвярджаць, што: створаны падмурак нацыянальнай кампазпарскап школы за кошт стабшзацьп прафеаянал!зму I узмацнення нарматыунасщ; кола аб'ектыуных, гера!чных, жанрава-бытавых вобразау падаецца з тыповы.чп спадарожшкам! — клапчнай танальнасцю, сродкам! мажору-мшору, л!рызацыяй альбо жанравай характарыстычнасцю тэматызму, рэгулярна-акцэнтнай метрыкай, клаачным! формам!; зварот да л1рыка-драматычнай, л1рыка-ггс1халаг1чнай, фшасофскай тэматыи патрабавау ускладнення драматург!!, сродкау выразнасц!, аргашчнагаувядзенняхарактарыстычнасщ народных крышц у аутарсы матэрыял, аб'яднання кантыленнасщ з рэчытатыунасцю, распрацо^ы харавой фактуры сродка.\п ымфашчнага развщця, павышэння ро;п тэмбравай драматурга! як у пабудове твора, так! у стварэнн! гукамаляушчасщ.

Таим чынам, у харавой музыцы выяв!уся свой щдывщуальны "почырк" кожнага з кампаз!тарау, свае падыходы да выкарыстання сродкау выразнасщ. Гэта, у сваю чаргу, аказала уплыу на усе харавое мастацтва з яго яркай нацыянальнай афарбоукай.

Глава IV. "Пошую новых шляхоу разв!цця харавога мастацтва Беларус! у 70-я — 90-я гады" разглядае дастаткова працяглы па часе ! насычаны значным! падзеям! перыяд як у грамадска-палггычным, так ! у культурным жыцц! Беларус!, як! з'яв!уся своеасабл!вым пераломным этапам для музычнага мастацтва, кал! традыцыйная творчасць кампаз!тарау старэйшага пак'алення з прыходам маладых рэзка змянша свае стьш!стычныя нагаруша. •

Раздзел 4.1. "Агульнапал!тычныя працэсы гасноуныя наюрунк! выканаучай! кампаз!тарскай творчасщ у гал!не харавога мастацтва", у яюм аутар дае выти анал!зу даследаванняу Р.М.Аладавай,"В.А.Антанев1ч, Г.С.Глашчанк!, А.А.Друкта, Д.М.Журйулева, Г;Р.Куляшовай, Т.С.Ляшчэ1Й, З.Я.Ма/КЭгш, АТ.Мальдзюа, Т.Г.Мдз!ваш,- УЛ.Навщкага, РЛ.Серпенк!, М.М.Хвююка ! шш., у яюх адзначаёцца: а) жорсткая

п&ттычная барацьба за аслб^стую уладу 50-х - 60-х гг. змяютецца завяршэннем будаушцтва таталтрнай астэмы на новым узроуш, што прыводзщь у 70-я гг. да новай хвал! барацьбы з "нацыянал)змам", ахвярам! якой зноу становяцца псторыю, фшосафы, лггаратары, музыказнауцы 1 шш.; б) уводзяцца жорстюя цэнзурныя абмежаванш на друкаваную прадукцьио, рэпертуар тэатрау 1 творчых выканаучых калектывау 1 як вышк — агульная щэалапзацыя усяго культурнага жыцця; в) дзякуючы актыунай творчай пазщьп мнопх шсьменшкау, выканауцау, кампаз1тарау актыв1зуецца барацьба за тое, каб вярнуць маладому пакаленшо яго нацыянальна-культурную глебу, псторыю 1 самабытную спадчыну.

Не гледзячы на "застойныя часы", щэалапчны прэсшг 1 цэнзуру, музычнае мастацтва 70-х -- 80-х гг. актыуна разв1валася асабл1ва у оперным, кантатна-аратарыяльным, амфатчным, шструментальным 1 вакальным жанрах, а таксама як у пошуку новага, так 1 у ¡мкнеиш пераадолець жорстю ¡дэалапчны 1 адмшютратыуна-камандны ущск. Дасягненш харавога мастацтва у наступным: а) актьшзацьп творчай дзейнасш хору радыё 1 тэлебачання (юр. В.У.Роуда) як асноунага выканауца болыиасш з пашсаных кампаз1тарам{ харавых творау; б) колькасны I якасны узлёт харавой самадзейнасщ, пaвeлiчэннe лжу не тoлькi "народных", але 1 "узорных" калектывау, творчы узровень яюх стау вщавочны у ходзе Усесаюзнага фестывалю самадзейнай мастацкай творчасщ (1977, прыняло удзел больш 640 тысяч выканауцау) 1 Рэспублжанскага свята песш 1 танца у гонар 60-ш годдзя БССР (1979), каб задаволщь патрэбу самадзейнасщ у юраушках калектывау, ствараецца Мшсю шстытуг культуры (1975); в) узрастанне щкавасщ кампаз1тарау да харавога жанру, ¡мкненне, ня гледзячы на цэнзурныя абмежавашп, да змястоунай шматвобразнасщ 1 нацыянальнай наюраванасць

Cвoeacaблiвaя раздвоенасць падыходау кампазкарау да харавой творчасщ сказалась 1 на вобразнасш творау, адлюстраваушых як патрабавашц пануючай астэмы, так 1IX творчых установак. Гэта паметна у наступным: а) значна зменшылася колькасць творау, прысвечаных тэмам лешшзму ("Ленш у песнях жыве" А.В.Багатырова, сл. А.Бялев^ча, "Дума аб Летне" I.М.Вагнера, сл. Э.Скобелева), Кастрычшцкайрэвалюцьи ("Самае светлае свята" К.Д.Цесакова, "Домш першага з'езда" А.Ю.М.таваш, сл. У.Карызны), дружбы народау ("Крышцы" У.Ю.Семяняю, сл. Д.Яшчаню), яюя раней бы;п асноунымц б) па-ранейшаму актыуна .распрацоуваюцца ваенная тэматыка ("Курган Славы" 1 "Хатынь" на сл. Г.Пятрэнк1, Ю.У.Семяняю, "Маучаць вяню" Л.К.Шлег, сл. С.Блатуна), партызанская тэма ("Ля гэтых сосен", "Плача хмара без жалю", "Я хацеу бы, каб песню маю..." на сл. М.Танка, Дз.Б.Смольскага 1 "Смерць партызана", "Дзявочая клятва",,"Ненав!джу"насл. А.Ставера I У.Лукшы, К.Д.Цесакова), успамшы-роздумы аб мшулым ("Не забывай аб горы перажытым" ¡.М.Лучанка, сл.

Э.Агняцвет, "Вы чул1, як плачудь дрэвы" Ю.У.Семяняга, сл. П.Броуга, "Няскораныя" Я.Я.Касалапава, сл. П.Барэйю); в) павел1чэнш колькасщ хароу на сучасную тэматыку з душэуным непакоем, роздумам аб жыцщ ("Непакой" Ю.УСемяняю, сл. А.Лойга, "Пралятаюць думы" А.1.Турашава, сл. П.Глебш, "Мой хлеб надзённы" В.В.Сярых, сл. М.Танка); г) новых падыходах да трактоуга тэмы Беларуа у харавых паэмах А.В.Багатырова, яия асвятляюць мшулае i сучаснае, ¡мкненне да новага жыдця ("Спще усе тыя" i "Маладая Беларусь", сл. Я.Купалы, "ШчасгпвыялюдзГ, сл. У.Карызны, " Вам жыць i жыць" i "Сцяна крамлеуская", сл. П.Броую), творах И.Кузпяцова, дзе, побач з абагульненым1 вобразам1 Paдзiмы ("Зямля бацькоу", сл. С.Законшкава, "Наша мащ-зямля" сл. П.Броуи), з'явшея своеасабшвыя хары-партрэты беларускай жанчыны-мащ ("Балада пра Maui", сл. В.Шымука, "Сказ пра Афанасда Фаиншчну Купрыянаву", сл. А.Дзеружынскага); д) увасабленш пейзажнай i фгласофскай nipbiKi у харавых мшяцюрах ("Уцякала 3ÍMa ад вясны" Г.М.Вагнера, сл. Р.Барадулша, "Будзе навальшца" С.А.Картэса, сл. Якуба Коласа, хары АЛ.Турашова "Лес" i трыпщх на сл. У.Карызны, "Не паюдай мяне", сл. Н.Гшев1ча, "Не будзщс матульи", сл. Х.Жычю").

Значным1 nanipyHKaMi у харавой творчасщ стал1 пошук новых падыходау да фальклору, складанне творау на народныя тэкегты з апорай на пахалапчныя аспекты. Гэта саупала з "новай фальклорнай хваляй" у музыцы таго часу i акрэслшася у наступпым: а) падборы тэкстау i складанш ix у харавой сюще па асабкпъш эмацыянальным i сюжэтным пггарэсе кампазпгара ("Румяна поле" А.Г.Турашава), ímkhchhí да ¡дэйна-тэматычнага адзшетва цыкла (хары Я.Я.Касалапава "Ты запей, запей, жавароначак", "Сення Купала, а заутра Ян", "Зара Кастрычшка", "Пеан аб чырвоным конншу" i "Новыя песш"), жанравай разнастайнасщ выкарыстаных народных тэкстау (хары К.Д.Цесакова "Ой, садоме, пане-браце", "Дз1ва", "Калыханка", "Званочак", "Узышло сонейка"); б) cÍHT33e фальклорнай жанравасщ i сучаснага кампаз1тарскага мыслення у харавым цыкле А.Ю.Мдз1вага "Снапочак", у яго ж харавой сгоще "Вясельныя necui", таксама пабудаванай па прынцыпе жанравасщ; в) увасабленш творчых фальклорных знаходак у харавых цыклах як на народныя тэксты (харавая снята "Лубок" Л.К.Шлег), так i на аутареюя тэксты з ¿мкпеннем да абнаулення духоунага абл1чча чалавека ("Цыкл хароу памящ А.С.Свешшкава" А.Ю.Мдз1ваш на сл. С.Ясенша) альбо да пахалапчнага драматызму мяккай распеунай ;iipbiK¡ паэзй Яню Купалы (цыкл хароу А.Ю.Мдз1ваш "А хто там щзе", "Усяночная", "Галашэнне", "На Купалле", "Вяснянка", "Вакал1з"); г) стварэнш харавога цыкла са спробай аб'яднання тэкстау баладных, вясельных, пстарычных, гульнявых песень i замоу i íhui. для стварэння асноунай драматурпчнай лши ад naiyHa-народнага уяулення свету у замовах да карцшна-драматычных апавяданняу баладнага тыпу ("ПрымхГ А.Ю.Мдз1ваш). У вышку кола вобразау харавых

творау 70-х ~ 80-х гг. паступова адыходзщь ад знешне-шюстрацыйнага паказу розных падзей да больш глыбокага асэнсавання навакольнага жыцця.

Сучасны перыяд, якл складае канец 80-х « 90-я гг., насычаны значным1 пал1тычным1 падзеям1, народжаны\п курсам усебаковага абнаулення грамадства, звязанага з щэям1 "перабудовы" i псрарастання моунай праблемы з культурна-зтшчнай у пал1тычную. За некальк1 гадоу пад щекам грамадскасщ здзяйсняецца мара беларуса аб незалежнасщ i стварэнш Рзспуб.тч Беларусь (1991), аб зацвярджэнш беларускай мовы як дзяржаунай у Канстытуцьп (1994). Стал! абавязковы.ш беражл1выя адносшы кожнага да нацыянальных традыцый, пстарычна-культурнай спадчыны, свабоды творчасщ. Наступныя гады прынеоп актыунае збл1жэнпе з Рааяй i наданне рускай мове таксама статусу дзяржаунай. Таыя незвычайныя падзе1 у грамадаам жыцщ Беларуа не мапн не адбщца на працэсах нацыянальна-культурнага адраджэння. Псторьга звяртаюцца да мшулага каб адрадзщь рэальныя старонм ricTopbii, творчая штэ.пгепцыя робщь снробу вярнуць у паусюдны быт беларуса яго культурныя традыцьп. Нягледзячы на складанасщ жыцця, эканам1чны крызю, беларуазацыя axa шла усё жыццё. Як заусёды, наперадзе бьин шсьменнЫ, яия паведамш у cßaix творах шырокаму колу чытачоу прауду аб калектыв1зацьй BëcKi, сталшаом ГУЛАГу, трагедьп XX ст. — аварьн на Чарнобыльскай атамнай станцьй i íhih. У адрозненне ад лп-аратуры, у музычным мастацтве канца 80-х — пачатку 90-х гг. адчуваецца нейкая разгубленасць, аб чым гашуць Р.М.Аладава, А.А.Друкт, Д.Б.Смольсю, яшя заклжаюцв перамагчы дух necÍM¡3My, кансерватыуных традыцый, звярнуцца у сваёй творчасщ да сучаснасщ. Новая хваля штарэсу да фальклору з яе "псеуданароднасцю" таксама выкл1кала, на думку З.Я.Мажэйы занепакоенасць грамадкасщ. I тольи у першай палове 90-х гадоу аднауляецца щкавасць кампаз1тарау да новай музьт. Гэта падцвярджаюць адзначаныя bbicokím прафес1янал1змам Ымфонп У.А.Дамарацкага, С.П.Бельцюкова, У.В.Дарохша, Я.В.Паплаускага, Дз.Б.Смольскага, В.А.Войцка, У.П.Кандрусев1ча, шсгрументальныятворы В.У.Кузняцова, у як1х щуць noniyKi аб'яднашгя граф1чнай музык1 i санарыстьга. Значнай з'явай стали i новыя оперы: "Дзжае паляванне караля Стаха" У.Я.Солтана, "BÍ3ÍT дамы" С.А.Картэса, "Майстар i Маргарыта" Я.А.Глебава, "Князь Наваградсю" А.В.Бандарэша.

Пошую новых шляхоу характэрныя i для харавога мастацтва: а) паступова узрастае щкавасць да харавых спевау, што адзначылася у нарасташп колькасщ хароу фальклорнаганаюрунку, прысваенш ганаровага звання "народны" тольм у 1993 г. больш чым ста калектывам, адраджэнш традыцый "Пеучага поля" на Нарачы; б) зростам выканаучага майстэрства шмат аматарсюх хароу перарастаюць у прафесшныя (Полацю хор, Kip. Л.А.Жукава, Míhckí мужчынси хор "Ушя" Kip. К.Насаеу); в) як актыуныя творчыя калектывы зарэкамендавал! сябе новыя прафесшныя хары, створага)1я

у 90-я гады (камерны хор Гродзенскай капэлы, юр. А.В.Бандарэнка, Мшсю абласны камерны хор "Санорус", юр. А.Шут, камерны хор Гомельскай абласной фьтармони, к!р. А.Сахарава, хор Магшёускага касцёла св.Сташслава, юр. Э.Давыдава); г) творчы узлет вядомых прафесшных хароу Беларуси 1 ¡х актыуная канцэртная дзейнасць (Дзяржаунага камернага хору Беларуси юр. Г.Мацюхоу, Дзяржаунай акадэм1чнай харавой капэлы Рэспублт Беларусь, К1р. Л.Б.Яфшава, Дзяржаунага акадэлнчнага народнага хору Рэспублт Беларусь, юр. М.П.Дрынеусю, Акадэм1чнага хору Нацыянальнага дзяржаунага тэлебачання 1 радыё Беларуа, юр. В.У.Роуда). Усе гэтыя калектывы актыуна прапагандуюдь нацыянальную харавую музыку, духоуныя песнаспевы, прымаюць удзел у рэспублжансюх фестывалях 1 имжиародным фестывал1 духоунай музыю "Магутны Божа", у кандэртах "Пеучай акадэмн" у Гомелг. Яшчэ ¡икот у мшулым нацыянальнае харавое выканалыпцтва не дасягала таюх вяршынь. Упершыню яно пайшло значна наперад кампазпарскай творчасш, стварыла самыя спрыяльныя умовы для актывгзацьп творчай думы, асабл1ва маладых кампаз1тарау.

У адрозиенне ад выканальнщтва штарэс да харавога жанру у камлазггарау стау актьшзавацца толью бл1жэй да сярэдзшы 90-х гадоу, 1 ¡шоу ен праз вывучэнне магчымасцей хору як выканаучага шструмента у амфошях, араторыях, кантатах. Агульная цкавасць да архаш, помшкау славянскай культуры стала падставай для нашсання А.В.Бандарэнкам харавога канцэрта "Пахвала вялкаму князю Уладз1Л«ру Святаславав1чу", С.П.Бельцюковым кантаты "Спадчына", сл. Я.Купалы, 1.У.Хадоска харавога цыкла "Пест Белай Руа", Л.К.Шлегхаравога канцэрта "Величай, душе моя" 1 канцэртнага трыпщха "Во спасение Души матушки моей". Далейшая распрацоука напрамку "неафалькларызму" праяв1лася у наступным: а) выкарыстанш як музычнага матэрыялу праваслауна-калядных псалмодый ("Рождественскше канты" Л.К.Шлег) альбо стварэнш творау на народныя тэксты ("Купалшка", кантата для хору Ш.АЛсханбаевай-Шлеянковай); б) творчай садружнасщ вядомай зб1ральшцы песень З.Я.Мажэйюзкамлаз1тарам11 стварэнш 1М1 як арыпнальных харавых творау ("Песш беларускага Паазер'я" Л.К.Захлеунага), так 1 творчых апрацовак зашсаных мелодый для складання абрадавага цыкла ("Палескае вяселле" В.У.Кузняцова).

Што датычыцца арыгшальных харавых творау, то вобразнасць IX значна звуз!уся I адлюстравалася у наступным: а) прыродзе 1 яе узаемаадносшах з унутраным светам чалавека ("Тры хары" на сл. А.Пушюна А.В.Бандарэню, "Разэтцп" i "Вечар" В.У.Кузняцова, сл. В.Хадасев1Ч, "Цыкл хароу на словы Яша Купалы" У.Я.Солтана "Хмарю" 1 "Родныя вобразы" Я.У.Паплаускага, сл. Яню Купалы); б) шмат духоуных хароу як на канашчныя тэксты, так 1 на аутарсюя (харавы трыпц1х Г.М.Казловай "Русь православная" на тэкст са "Службы всем святым в земле Российстией

просияшим"; "Отче наш"! "Великая Ектения" А.Б.Залётнева; "8 духоуных хароу" С.П.Бельцюкова; "Духоуная музыка у 5-щ частках" A.B.Бaндapэнкi; "Отче наш", "Нашему хранителю, Богородице", "Деве радуйся", "Молитва пресвятой Богородице" 1 "Боже, очисти мя грешного" М.В.Васючкова; "Благовестие" Л.К.Шлег; "Мальва", сл. Ю.Багданава I "Ратуй нас, Божа", сл. Т.Глазоускай, камлазггара Э.В.Наско).

Падводзячы вынш развщця харавога мастацтва Беларуа у канцы 80-х — 90-х гг., трэба узначыць, што, нягледзячы на па;птычпыя \ эканам1чныя складана сщ часу, як выканалыпцкая, так 1 кампазтгарская творчасць не тольга захавала нацыянальныя традыцьп, але 1 унесла значны уклад у працэс нацыянальпа-культурнага адраджэння беларускага народа.

Раздзел 4.2. "Рысы новага у прынцыпах увасаблення нацыянальнай вобразнасщ у харавых творах беларусмх кампаз1тарау 70-х - 90-х гадоу" прысвечаны вышкам анал!зу харавой кампазггарскай творчасщ, якая вызначаецца шматграннасцю плыняу 1 наю'рупкау, вялiкaйcпpacaвaнacцю з'яу. Побач з агульным1 рысам1 са стылевым развщцем сучаснай музыю значнасць набываюць сиоеасаб;пвасц1 "нацыянальна-стадыяльнага" стылю (А.А.Друкт), характэрныя прынцыпы якога, аднак, з шдьшщуальным1 асабл!васцям1, праявипся у харавой кампазп-арскай творчасщ, аб чым сведчаць: 1) канчатковае сцвярджэнне традыцый м) пул а га кампаз1тарам1 старэйшага пакалення — А.В.Багатыровым у актыунай распрацоуцы харавой фактуры у формаутваралышх працэсах, тзмбравай драматурги у раскрыта вобразнасщ; стварэнне гукамаляушчасщ "пастаралышмГ жаночьм галасалп 1 "гера1чна-драматычным1" тэнарам! 1 басам11 ¿х актывгзацыя пол1фашчнь»н сродкам1, злщцё у маналпнае шматгалоссе за кошт дубл1равання; аргашчнае спалучэнне традыпыйна-кластчных з ладава-штанацыйньай1 выканаучьип асабл1васцям1 народных спевау ("Пяць харавых паэм"); узмацненне тэатрал1заванасщ, гукамаляушчасщ харавых мппяцюр Г.М.Вагнера з ¡мкненнем да нацыянальнай характарыстычнасщ ("Уцякалаз1ма адвясны"), камерная сюраванасць творау Ю.У.Семяняю да любоунай \ пейзажнай л1рыи з к штанацыйна блгзюм да бытавой пест 1 раманса тэматызмам, падтрыманым клаачна выкладзеным1 формай 1 фактурай ("На лузе"), таксама тыловым для харавых песень I. М. Лучапка, аднак з большай нацыянальнай акрэсленасцю мелодьш ("Мой родны кут"); традыцыйная сюраванасць хароу 1.1.Кузняцова да народнай песш, аднак з больш значнай ¡х куплетна-варыяцыйнай распрацоукай тэматызму \ фактуры; 2) пошую новага у творчасщ кампаз1тарау "сярэдняга" пакалення праз аргашчную сувязь сучасных сродкау музычнай мовы з глыбшным1 сувязям1 з фальклорам: у АЛ.Турашава як паступовы адыход ад традыцыйна выкладзеныххаравых мппяцюр ("31мой у лесе") да харавых творау нацыянальнага наюрунку як на аутарсюя ("Не будзще мату л ¡..."), так 1 на народныя тэксты (сюгга "Румяна поле") з ¡х макамальнай набл!жанасцю да народна!! працяглай неси], аднак са значным

¡мкненнем да каларыстычных эфектау за кошт ускладнення ладава-гармашчнай вертыкал^; пошую сва1х шляхоу увасаблення фальклору, зробленыя у творах на аутарсюя тэксты ("Няскораныя", "Вечарынка"). Я.Я.Касалапау прадоужыу у харах на народныя тэксты ("Ты запей, запей, жавароначак", "Сёння Купала, а заутра Ян"), для яюх характэрныя: падборы тэкстау песень у суадносшах з сюжэтнай линяй, ад старадаушх да сучасных; сттрэппе мелодий, макамальна набл!жаных да народных, за кошт распеву складоу, ладавай вузкааб'ёмнасц1, так1х прыёмау выканання, як "в1брыруючае" штанаванне, глюапдз1раванне гуку "на выдыху"; выкладанне харавой фактуры па традыцыях народнага шматгалосся — двума пластам) з "ланцужкова" выкладзеным1 жаночым! галасам1 1 мужчынсюм акампанементам1, як квштава вытрыманага л1рнага гучання, так 1 акордавага рьпмзаванага з дубл1раваннем галасоу у харавых тущ.

Але найбольшага прашкнсння у пахалапчную сутнасць фальклору 1 увасаблення музычнай вобразнасщ праз народныя тэксты дасягнуу у сжи'х творах А.Ю.Мдз1ваш. Яго "Снапочак" — гэта каляндарна-абрадавы харавы цыкл без выкарыст аннм канкрэтнага песенна-музычнага матэрыялу аднак з пераасэнсаваннем традыцый старажытцай славянскай пеучай культуры, беларускага абраду, песенна-танцавальнага мастацтва у з таюм1 характэрньпп рысам1, як: выкарыстанне у тэматызме характэрных асабл1васцей народна-жанравай стьписткш i рытм!чнага узбуйнення, расцягвання заканчэнняу фраз за кошт фермат, ладавай аднаймснна-паралельнай псраменнасщ штанацый галашэния, метрычнай пераменнасщ, аб'яднання традыцыйных прыёмау шматгалосых спевау з сучаспым1 сродкам1 распрацоую харавой фактуры для стварэння тэатральнасць У харавых цыклах "Вясельныя пссш", "Вясельнас застоллс" А.Ю.Мдз1ва1л больш увап аддае сюжэтнай лши вясельнага абраду, якая становщца стымулам для стварэння музыки сучаснай па стыл! 1 нацыянальнай па духу, цыклау, аб'яднаных не тольи сюжэтыкай, але \ танальным 1 штанацыйным адзшствам, тэатрал1заванасцю згодна з вобразнасцю тэкстау. Увасабленне перал1чаных фальклорных знаходак знайшло сваё месца у харавым цыкле на словы Яню Купалы, для якога характэрныя скразное драматычнае развщцс, пабудаванае на сюжэтнай лиги, апора меладычнага матэрыялу на метрычнай пераменнасщ эшчнай песш, рытм1чнай разнастайнасщ з элементам! танальнай секвснцыйнасш, метрычная свабода, працягласць меладэкламацьп галашэшш \ царкоуных песнапенняу; разнастайнасць прыёмау пабудовы фактуры з напеунасцю 1 самастойнасцю кожнага голасу, выкарыстанне неабходных тэсггурных умоу, значнасць тэнаравай партьн у спалучэнш з жаночым1 галасам! як асноунага выразнага моманту: выкарыстанне тшфашчных прыёмау не толью для развщця тэматызму, але i для гулвш тэмбрау для стварэння тэатральнасд1, што характэрна для харавога цыкла "Русь святая", яю гучыць прадвеешкам узлёту духоунай музыкл у 90-я гады, i харавога

канцэрта "ПрымхГ' як прыкладу спалучэння фальклору з сучасным! тэхналопямк

Прыкметная щкавасць да новых "тэхналопй" у харавых творах А.Р.Янчаню, Дз.Б.Смольскага ! К.Д.Цесакова. Тэта адзначылася у рэчытатыунасщ, умоупасщ выказвання каротшх матыуных папевак, пабудаваных па спалучэнш сучаснай гармашчнай мовы з элементам! ладавай пераменнаст з фактурна-рьтязаванайфактурнай падтрымкай (А.Р.Янчанка "Бой щзе"). У камернасщ выказвання, мыслеши дробпы\п адзпжам1, ¡мкненш да Ыметрычнай дакладпасщ, квадратнасщ, секвенцыйнага развщця тэматызму (харавы трыпщх Д.Б.Смольскага); выкарыстанне скупых штанацый у межах павял)чаных 1 паменшаных штэрвалау, што у гукавысотных адносшах стварае пoлiлaдaвacць 1 полпаналыгасць для сва1х адпосш да раскрыццявобразнасщ (харавы трыпщх К.Д.Цесакова). А таксама у далейшых пошуках творчага аб'яднання мажора-мшорнай 1 ладавай астэм, характэрных для раншх этапау "неафалькларызму" з яго зпешшм, больш тэатра.пзаваным паказам падзей, чым ¡х пс1халапчным асэнсаваннем, што прывяло да значнай ускладненасхд як вакальных лшш асобных галасоу, так 1 фактуры у цэлым (К.Д.Цесакоу "3 беларускай народпай пaэзii"). Паступова тэтыя пошую новага пераЙ1шп у творчасць маладых кампаз1тарау, дзе знашшп сваё развщцё у асноуным у буйных музычных жанрах.

Харавая творчасць Л.К.Захлеунага як бы з'яднала намаганш "сярэдняга" пакалення кампаз1тарау з маладым1 творцам!, ¡мёиы як1Х загучал1 з канца 80-х — пачатку 90-х гг. Багатая песенная спадчына Л.К.Захлеунага сказалася 1 на харавых творах, у яюх пераход ад аутарскай "мовы" да фальклорнай амаль не адчуваецца. Тэта адлюстравалася яшчэ у яго "Песнях пра дзявочае каханне", дзе мелодьй без "дакументальнага" цытавання увасобш усе ацэню моунай выразнасщ, ад плаунага, пявучага — да ¡мкл1вага. Выкарыстанне штанацыйна-ладавых прымет старадаушх жанрау з ¿х гетэрафашчньий прыемам1 выканання 1 писащщравання на "выдыху" надае твору арха1чны каларыт 1 своеасабл1вае нацыянальнае гучанне. Свае пошую у напрамку "неафалькларызму" Л.К.Захлеуны прадоужыу у харавым цыкле "Пестп беларускага Паазер'я", аб'яднаным не тольы сюжэтнай лнпяй, а 1 спробай пераходу ад знешняга успрымапня фальклору да яго глыбокага пахалапчнага асэнсавання. Для гэтага тэматызм шасц1 хароу пабудаваны з макамальнай прыб.гпжанасцюда Ырочы.х песень ("Белая бярозанька"), песень-галашэнняу ("А у нядзельку паранешаньку"), песень сацыяльнага пратэсту ("Грозныя хмарю") з шырокчм выкарыстаннем шматлшх прыемау народных спевау, а распрацоука фактуры пол1фашчным1 прыёмам! падкрэствае тыповую для кампазгтарскага стылю лшеарнасць галасоу, ¡х значнасць у стварэнш гукавыяуленчасщ. Па-свойму падышоу да захавання 1 трансфармацьп пеучых традыцый В.У.Кузняцоу у абрадавым дзействе "Палескае вяселле", дзе меладычны матэрыял адабраных песень цалкам

захоуваецца, аднак дасгаткова актыуна распрацоуваецца сучасным1 сродкам! музычнага шсьма. Далейшыя пошуы у 90-я гады у фалькдорных напрамках перамясцшюя у кантаты, араторьй, харавыя канцэрты. Арыпнальных хароу нашсана мала, I яны не адзначаюцца асобай цшавасцю.

Значнае развщцё на сучасным этапе атрымау наюрунак духоунай мyзыкi, як1 аргашчиа ул1уся у стаушыя папулярным! "рэтра-тэндэнцьн", ¡мкненш да захавання як традыцый царкоуных песнапенняу, так I рускай харавой класш. Нязначнае кола харавых творау дае магчымасць зрабщь тольш наступныя вывады аб тым, што: а) харавыя творы, нагисаныя на канашчныя тэксты, нагараваны на захаванне традыцый рускай музьца як у пабудове мелодьп, так у асноуным, гармашчным выкладашп фактуры з "прасвегленым1" жаночым! галасам1, "глыбойм! басам!" 1 дастаткова развпым1 тэнара,\п, яим звычайна даручаюцца асноуныя тэматычныя правядзенш у напружаных тэбтурных 1 дынам1чных умовах (Г.М.Казлова, харавы цыкл "Русь православная", С.П.Бельцюкоу "8 духовных хоров", А.В.Бандарэнка "Милость мира" 1 "Во царствие твоем", М.Д.Васючкова "Боже, очисти мя грешного", Л.К.Шлег "Благовестие" 1 шш,): б) спроба натсання харавых творау духоунай наюраванасщ на прафесшныя паэтычныя тэксты з жаданнем аб'яднаць традыцьп царкоуных песнапенняу з асаблшасцям! эшчна-апавядальных народных песень, з адлюстраваннем гэтага 1 у пабудове фактуры (Э.В.Наско "Малггва", "Ратуй нас, Божа").-

У вышку харавая музыка 70-х - -90-х гг. зрабша значны крок наперад па увасабленш нацыянальнай вобразнасщ, што выявшася у наступным: а) песенны фальклор стапов1Цца крынщай тэматызму, вобразнасщ, структуры, жанру, выканаучай манеры, яго адлюстравання у складанай сукупнасщ вобразпа-лекачных з'яу; б) у музычны матэрыял аргашчна уваходзяць новыя "тэхналоги", з танальньм) мадальным! гукавысотпыш астэмам! з элементам! алеаторык! 1 санарыстык!; в) у фарматворчасщ перавага аддаецца экспазщыйнасщ, карцшнасщ, тэатральнасщ з элементам! амфашчнага развщця; г) узрастанш рол! харавой "аркестроук1" у драматурпчнасф разв!цця дзе!, гукамаляушчасщ ! нацыянальнай акрэсленасц!, спробе ¡итанацыГшага абнаулення тэматызму за кошт злщця арха!чных напевау, царкоуных песнапенняу з эп!чна-апавядальным! народным! песпя.\й.

Патрэбен час, каб асэнсаваць зробленае кампазаарам! у апошн!я гады, аднак нават тое, што нашсана, дае упэуненасць у тым, што у недалёкай будучыш харавы жанр дасягне ступен! распрацаванасщ, неабходнай, каб выконваць адведзеную яму псторыяй ролю у працэсах нацыянальна-культурнага адраджэння беларускага народа.

Вывады.

У вышку праведзенага навуковага даследавання сфармуляваны наступныя асноуныя вывады:

1. Харавое мастацтва з'яуляецца неад'емнай часткай агульнай культуры

беларускага народа, якая аргашчна спалучае аб'ектыуны уплыу традыцый, звычаяу, норавай народу, працэс узаемадзеяння з шшы\п В1да\п мастацтва, з мэтай ¡х паунацэннага развщця, ! мае сваю спецыфку ва узаемадзеянш акадэм!чнага i народнага выканання з кампаз1тарскай творчасцю, што садзеншчае ажыццяуленшо непарыунай сувяз1 пакаленняу, мiнyлara, сучаснага \ будучага, магчымасщ пры дапамозе музычных сродкау фаркправаць у людзей чулыя адносшы да нацыянальнай культуры.

2. Паступовае развщце нацыянальнага харавога мастацтва цесна звязана не толью з агульным1 грамадска-палпычньвп абставтам1, але 1 з тьин своеасабл]'вым1 падзеям1, яюя праходзип у культурным жыцщ Бeлapyci на працягу XX сгагоддзя 1 знайпш свае адлюстраванне у вобразнасщ харавых творау.

3. Працэс станаулення харавога мастацтва быу непарыуна звязаны з щэям! адраджэння 1 сцвярджэння нацыянальнай самасвядомасщ беларускага народа. Гмкненне да раскрыцця багатай вобразнасщ нацыянальнай паэзп прывяло да паступовага фарм1равання музычных сродкау выразнасш з яркай нацыянальнай афарбоукай за кошт: а) штанацыйна-ладавага абнаулення мелодыю сродкалп канцэнтрацьи фальклорнай ладавасш, усебаковай ладавай псралп'наац, полгганальнасш, якая узтпкае у вышку гэтых з'яу, а таксама спалучэння з песнямьгалашэнням1, знаменным! распевам! 1 царкоупым! песнапе.чням], што прыводзщь да метрычнай пераменпасш, неквадратнасщ, свабоднай метрыы; б) паступовага узрастання рол1 харавой фактуры у фарматворчых працэсах, драматурпчнага развщця, гукамаляушчнасщ, тэатральнасщ, выкарыстання у яе развщш як пол1фашчных сродкау, так 1 прыёмау народных шматгалосыхспевау, што падае гучашпо нацыянальную сваеасабл1васць.

4.3'явшся прыклады выкарыстання новых "тэхналогш", дзе галоунае месца займае цэнтрал1зацыя — танальныя 1 мадальныя гукавысотныя астэмы, аднак у болычасгп традыцыйныя, у шыроюм сэнсе слова "ютаачныя" часцей, чым экспрэаяшсцюя щ структуралктычныя. Элементы алеаторыю \ санарыстыю ужываюцца для гукамаляушчых эфектау. Таму у фактуры пачал! пераважаць кампазщыйнасць над распрацаванасцю, карцшнасць, тэатральнасць над фшасаф1чнасщо. З'яв1уся шэрагпрыкладау неабарочнай, неаклаачпай, неарэалютычнай наюраванасщ.

5. Актыунасць харавога мастацтва на сучасным этапе не толью не зменшылася, але \ стала своеасабл1вай лабараторыяй пошуку падыходау да новых тэхналогш, aднociIГдa фальклору, традьщыяй духоунай музыка. Можна сцвярджаць, што харавое мастацтва паднялося на больш высою узровень, як1 дазвол1у падысщ да актыунага аб'яднання нацыянальнага з агульначалавечым, што значна пашырыла магчымасщ жанру. Яны падмацоуваюцца традыцыйнай сувяззю пачыналъшкау беларускай музыга, сярэдняга пакалення 1 творчай моладз1, якая пачала актыуна працаваць у

апошшя гады. Гэтаму садзейшчала нарастание шкавасщ да харавых спевау, якая адкрэслшася у нараджэнш шэрагу новых як аматарсюх, так 1 прафеайных камерных хароу: уздыму творчай актыунасщ рансй працаваушых, што стала стимулам нашсання амфонш, опер, кантат, араторый, харавых канцэртау, духоунай музыга, творау, як1я сведчаць аб тым, што щзс актыуны працэс не тольк1 захавання багатых традыцый мшулага, але I новых падыходау да асэнсавання этнамузычных з'яу.

6. Анал1з шляхоу развщця харавога мастацтва Бсларуа на працягу XX ст. пацвярджае яго непарыуную сувязь з агулы [ЫМ1 працэсам1 не тoлькi музычнага жыцця, але ! усёй нацыянальнай культуры. Дзякуючы сваёй дэмакратычнасц! 1 папулярнасщ харавое мастацтва не толью адлюстравала складанасщ 1 супярэчнасщ паступова узрастаючай самасвядомасщ беларускага народа, але 1 унесла значны уклад у працэсы нацыянальна-культурнага адраджэння, ямя 1 стануць галоуньпп наклрункам1 у развщщ гэтага жанру музычнага мастацтва у апошшя гады XX стагоддзя.

ПА ТЭМЕ ДЫСЕРТАЦЫ1 АПУ Б ЛI КАВАН Ы НАСТУПИЫЯ РАБОТЫ:

МанаграфП, брашуры, дапаможнш

1. Харавое мастацтва Беларус1 XX стагоддзя: Манаграф1я/ Бел.ун-т.культуры.-Мшск,1998. - 192 с.

2. Харавая музыка Беларус1 XX стагоддзя: Манаграф1я/ Бел.ун-т.культуры. -Мшск,1997. - 247 е.- Дэп. у Бел1СА 05.03.97,№Д19973

3. Харавое мастацтва Беларуа на сучасным этапе: Псторыка-аналпычны агляд харавога мастацтва канца 80-х - 90-х гг./ Бел.ун-т.культуры,- Мшск,1997. - 46 с. -Дэп. у БелГСА 02.05.97,№Д199714

4. Беларуская харавая л1таратура: Курс лекцый:Дапушчана Mîh. культ. Рэсп.Беларусь у якасщ вучэбнага дапаможннса/ Бел.ун-т.культуры.-Мшск,1998. - 188 с.

5. Хоры а капэлла белорусских советских композиторов :В помощь студентам музыкальных отделений пединститутов/- МГПИ.- Мшск,1973. -53 с.

6.Самодеятельное художественное творчество в СССР. (Раздел "История"):Пособие для студентов художественных специализаций/ Мин.ин-т культуры.-MincK, 1987. - 20 с.

7. Кароты руска-беларусю слоушк музычных тэрмшау : Дапаможшк для студэнтау музычных спецьишзацый/Бел.ун-т.культуры.-Мшск,1992. -21 с. -(у сааут.).

8. Сальфеджыо: (на матэрыяле беларусюх народных песень) Метадычлы даиаможшк для студэнтау музыкальных спецыя;йзацый / Миг. ш-т культуры.- Мшск,1992. - 21 с. -(у сааут.).

9. Сальфеджыо: (на матэрыяле вакальна-харавой музыы беларусых кампаз!тарау):Мстадычны дaпaмoжнiк для студэнтау музычных спецыял1зацый/ Мш. ш-т культуры.- Мшск,1992. - 35 с. -(у сааут.)

10. Сальфеджыо: (на матэрыяле беларускай харавой музыы): Даиаможшк для студэнтау музычных cпeцыялiзaцый / Бел. ун-т.культуры. -Мшск, 1994. - 74 с. (у сааут.).

Артыкулы у навуковых зборн'шах / часотсах.

1. Песш яго душы:[Паэз1я Янк1 Купалы у беларускай харавой творчасщ] // Беларусь. - 1972. - N 7. - С. 16-17.

2. Якуб Колас у пеан // Маладосць. - 1972. - N 9. - С. 121-124.

3. Хоры акапэла беларусюх кампазкарау 20-х гадоу // Весщ АН БССР. Сер.грамад.навук. - 1973. - N 3. - С. 108-115.

4. Песенный край: Заметки о белорусской хоровой музыке // Неман. -1973. - N 10. - С. 162-167.

5. Псторыя развщця хароу а капэла беларусюх савецюх камшштарау II Весщ АН БССР. Сер.грамад.навук. - 1973. - N 6. - С. 109-117.

6. Складана 1 разнастайна: [Аб самадзейнай харавой твopчacцi] // Лп. 1 мастацтва. - 1979. - 13 крас.(№15) - С. 4.

7. Некоторые тенденции развития белорусской советской хоровой музыки // Вопросы культуры и искусства Белоруссии. - Мшск, 1982. - Вып. 1 С. 10-17.

8. Крышца натхнсння: [Па вышках фестывалю харавой самадзейнасщ БССР]//Лп\ 1 мастацтва. - 1980. - 7 сак.(№13) - С. 14.

9. Рэха вялшх выпрабаванняу: [Аб харавым мастацтвс у гады Вя.'пкай Айчыннай вайны] // Шт. 1 мастацтва. - 1983. - 17 жшуня(№21) - С. 7.

10. Белорусская хоровая музыка советского периода // Вопросы культуры и искусства Белоруссии. -Мн., 1987. - Вып. 6. - С. 63-70.

11. Занимательный материал для развития речи и мышления детей. На материале поэтического и песенного фолышора //Такая необычная семья: В 2 кн./ НИО. - Мшск, 1994. - Кн. 2.-С. 22-61 (в соавт.).

12. Нацыянальныя песенныя традыцьп 1 беларуская харавая музыка // Пытанш культуры 1 мастацтва Беларус1. - Мн., 1994.-Вып. 13.-С. 127-131.

13. 3 песняй у сэрцы: [Аб партызанскай песенна-харавой творчасщ]// Полымя. - 1994. - N 7. - С. 183-189.

Тэз'юы дакладау / выступленияу.

1. Хоры а канэла беларусюх кампаз1тарау на тэксты Макима Багданов1ча // Фшалопя: Матэрыялы навуковай канферэнцьп, Мшск, 5-11 крас. 1992/МДП1.- Мшск, 1992. - С. 94-95.

2. Роль современной музыки в формировании художественных интересов молодежи / Актуальные проблемы эстетики и эстетического воспитания: Тез. докл.конф. Полоцк-Новополоцк, 24-26 сентября 1987 г. -Мшск.,1987. - С. 166-167.

3. Бытовые традиции как средство эстетического воспитания детей // Социально-педагогические и правовые аспекты защиты личности ребенка и детских организаций: Тез.докл. науч.-практ. конф. РПЛ "Зубренок", 19-21 апр. 1994 г.: В 2 ч. - Мшск, 1994. - Ч. 2. - С. 48-49.

4. Вытою беларускай харавой музык1//Актуальныя праблемы 1 навуковыя пошую у галше культуры 1 мастацтва: Тэз.дакл. на навук,-творчай канф. (19-20 красавка 1994.)/Бел.ун-т.культуры.-Мшск, 1994. - С. 40-41.

5. Остэма выкладання музычна-тэарэтычных дысцыплш ва умовах шматузроуневай падрыутоую студэнтау // Прафес1янал1зм выкладчыкау ушверсггэта ва умовах пераходу да шматузроуневай с1стэмы адукацьн: Тэз.дакл. на навук.-практ.канф. (1-2 лютага 1994.)/Бел.ун-т.культуры. -Мшск, 1994.-С. 89-90.

6. Народная песня 1 харавая музыка на пачатку XX стагоддзя/ Актуальныя праблемы 1 навуковыя пошуга у гал1не культуры 1 мастацтва. Матэрыялы навук.-практ.канф.(19-20 красавка 1994.)- Бел.ун-т.культуры. -Мшск, 1994,- С. 27-32.

7. Специфика использования музыки"как средства в воспитании детей с особенностями психического развития // Гуманистическое формирование личности ребенка в системе семьи, общества, государства: Тез.докл. научн.практ.конф. РПЛ "Зубренок" 15-17 мая 1996 г./ИИП Мин.экономики. Респ. Беларусь.- Мшск, 1996. С. 76-78.

8. Женщины и композиторское творчество [О белорусских женщинах-композиторах]//Междунар.науч.-практ. конф. "Образование и реализация предназначения женщин". - НИО Респ.Беларусь., ПК ООО "Полибик" -Минск, 1997.-С. 30-32.

РЭЗЮМЕ

Смагш Лляксандр 1ванав1ч "Харавое мастацтва Беларуа XX стагодцзя".

Ключавыя словы: музычная культура, харавое мастацтва, харавое выкананне, народны хор, акадэм1чны хор, харавая самадзейнасць, песепны фальклор, кампазпарская творчасць, музычная мова.

Аб'ектам даследавання з'яуляецца фарм1раванне 1 развщцё нацыянальнага харавога мастацтва Беларусь

Прадмет даследавання - асаб.и'васш зместу, формы, метадау 1 сродкау харавога мастацтва у пстарычна змяняючыхся умовах узаемадзеяння харавога мастацтва I соцыуму на Беларусь

Мэта даследавання - зацвяржэнне логш паступовага развщця харавога мастацтва на працягу XX ст. з ул1кам грамадска-палттчных абставш, засваення выканауцам11 кампаз1тара\« традыцый як народных спевау, так \ дасягненняу сусветнай музыет, яго рол1 у працэсах нацыянальна-культурнага адраджэння беларускага народа.

У працэсе даследавання выкарыстаны тэарэтычныя (ана;пз, сштэз, абстрагаванне), практычныя метады (наз1ранне, даверныя гутарга, штэрв'ю, вывучэнне творчых работ як юраушкоу хароу, так 1 кампазшфау).

У даследавашп дана пстарычная адзнака харавому мастацтву на працягу стогадовага перыяду, яго рол1 у агульных працэсах нацыянальна-культурнага адраджэння; праведзены cicтэмны а1шпз мастацкчх працэсау у харавой музыцы 1 выкаиашп; абгрунтаваны пикт пераасэнсавання традыцый песеннага фальклору 1 дасягненняу сусветнай музъш для стварэння иацыянальных адзнак музычнай мовы; выяулена сувязь 1 значная залежнасць вобразнасщ харавых творау ад грамадска-пал!тычных aбcтaвiн; вызначаны намруша для стварэння астэмнага падыходу да анал!зу 1 асабл1васцей успрымання харавога мастацтва на сучасным этапе.

Выти даследавання выкарыстаны пры падрьг^тоуцы навукова-метадычнага забеспячэння курса "Беларуская харавая ;нтаратура", натпсашп манаграфп, навуковых прац, вучэбных дапаможншау, метадычных рэкамендацый для юраушкоу харавых калектывау, выкладчыкау 1 студэнтау музычных навучальных устаноу Бeлapyci.

РЕЗЮМЕ

Смагин Александр Иванович "Хоровое искусство Белоруссии XX столетия".

Ключевые слова: музыкальная культура, хоровое искусство, хоровое исполнительство, народный хор, академический хор, хоровая самодеятельность, песенный фольклор, композиторское творчество, музыкальный язык.

Объектом исследования является: становление и развитие национального хорового искусства Белоруссии.

Предмет исследования — особенности содержания, форм, методов и средств хорового искусства в исторически изменяющихся условиях взаимодействия хорового искусства и социума в Белоруссии.

Цель исследования -- утверждение логики поступательного исторического развития хорового искусства в XX в. с учетом общественно-политических условий, усвоения исполнителями и композиторами традиций как народного пения, так и достижений мировой музыки, её роли в процессах национально-культурного возрождения белорусского народа.

В процессе исследования использованы теоретические (анализ, синтез, абстрагирование, моделирование, конструирование) и практические методы (наблюдение, доверительные беседы, интервью, изучение творческих работ как руководителей хоров, так и композиторов).

В исследовании дана историческая оценка хоровому искусству на протяжении столетнего периода, его роли в общих процессах национально-культурного возрождения; проведен системный анализ художественных процессов в хоровой музыке и исполнительстве; определены пути переосмысления песенного фольклора и достижений мировой музыки для создания национальных отличий музыкального языка; выявлена связь и значительная зависимость образности хоровых произведений от общественно-политических ситуаций; обозначены направления для создания системного подхода к анализу и особенностям восприятия хорового искусства на современном этапе.

Результаты исследования использованы при подготовке научно-методического обеспечения курса "Белорусская хоровая литература", написании монографии, научных работ, учебных пособий и методических рекомендаций для руководителей хоровых коллективов, преподавателей и студентов музыкальных учебных заведений Белоруссии.

SUMMARY

Smagin Aleksandr Ivanovich "Choral Art in 20ih Century Belarus"

Keyword: musical culture, choral art, choral performance, folk choir, academic choir, amateur singing in chorus, song folklore, composer's creative work, musical language.

The object of the research is the Belarusian national choral art in the making and development.

The subjiect of scientific research is the peculiarties of form and content, methods and means of choral art under the historical changing conditions of the Belarusian choral art and society interaction.

This scientific investigation is fulfilled for the purpose of logical assertion of the choral art onword movement in the 20th century, with due regard for the social and political circumstances, the mastering of both folk singing and world music achievements traditions by the performers and composers as well as their role in the national cultural rebirth processes of Belarusian people.

During our investigation there have been used theoretical methods (analysis, synthesis, abstracting, simulation, constructing) and practical ones (observation, confidential talks, interviews, study of choir leaders' and composers' creative works).

In our research we have historically estimated the choral art throughout a hundred years and its role in the general processes of national cultural revival; have carried out a systematic analysis of artistic changes in choral music and perfomance; have defined ways for the re-examination of song folklore and the attainments of world music for building up musical language's national distinctions; have revealed connections and considerable figurative dependence of choral works upon the social political situations; have clearly pointed out directions to implement a correct approach to an analysis and peculiarities of the choral art perception at the present time.

The results obtained have been used for working out scientific methods to the course of studies "Belarusian Choral Literature", in. writing a monograph, articles, handbooks and methodical recommending, lists for the leaders of choirs, teachers and students at the music educational institutions of Belarus.